Hersengymnastiek

Auteur: Gastauteurs | 29-03-2010

Hersengymnastiek

Door gastauteur Rob Hartgers: Dankzij de neuropsychologie kunnen we in de hersenen kijken. Dat levert aardige inzichten op voor managers. Mensen hebben een opgeblazen idee van zichzelf.

Leidinggeven is het sturen van menselijk gedrag. Dat kan op vele manieren, maar in de kern zijn er maar twee manieren van sturen: straffen en belonen. Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe. Op businessscholen is deze basale wijsheid tot in het oneindige verfijnd. Zo ontstonden er tal van theorieën over leiderschap, ingegeven door uiteenlopende visies op menselijk gedrag. De pessimisten zijn meer van het opjagen, de optimisten meer van het uitdagen.


Neuropsychologie
Een beetje speculatief is het allemaal wel. Wie op zoek is naar een echt wetenschappelijke basis voor zijn mensenmanagement, kan tegenwoordig terecht bij de neuropsychologie. Deze jonge tak van wetenschap heeft in de psychologie al heel wat teweeggebracht. Psychologen trekken hun conclusies op basis van gedragingen en de uitspraken van mensen over die gedragingen.

Kijkje in de hersenen

Neuropsychologen gaan een paar stappen verder. Zij kijken met hun MRI scanners rechtstreeks in onze hersenen. Dat levert interessante doorkijkjes op. Zo ontdekten de neurowetenschappers dat traditionele emotionele categorieën zoals angst, jaloezie en woede in de hersenen minder netjes zijn afgebakend dat tot nu toe werd aangenomen.

Geen misleiding

Een ander voordeel is dat een scanner, anders dan de psycholoog naast de sofa, niet om de tuin geleid kan worden. Het apparaat ziet simpelweg welk deel van de hersenen actief zijn.
De nieuwe inzichten uit de neuropsychologie zijn inmiddels ook doorgedrongen tot de wereld van het management. Er verschenen al neuropsychologisch geïnspireerde boeken en artikelen over marketing, vormgeving en organisatieleer.

David Rock

Een interessante, recente bijdrage aan deze verzameling is te lezen in strategy + business. De Amerikaanse auteur David Rock, oprichter van het NeuroLeadership Institute en auteur van Your Brain at Work, schetst in het artikel Managing with the Brain in Mind de contouren van een managementmethode die hij losjes baseerde op bevindingen uit de neuropsychologie.

SCARF

Het uitgangspunt van Rocks methode, die hij het snelle acroniem SCARF meegaf (Status, Certainty, Autonomy, Relatedness en Fairness), is dat het brein een sociaal orgaan is. Hersenonderzoekers toonden aan dat sociale uitsluiting in onze hersenen dezelfde reactie oproept als fysieke pijn.

Pijn

Dus, concludeert Rock: ‘Mensen die het idee hebben dat ze op hun werk niet erkend worden, of zelfs verraden - bijvoorbeeld doordat ze een reprimande krijgen, een opdracht die beneden hun niveau ligt, of een salarisverlaging - ervaren dit als een neurale impuls die net zo krachtig en pijnlijk is als een klap tegen het hoofd.

Afname productiviteit
Op het moment dat dit gebeurt, wordt de betrokken medewerker onmiddellijk minder productief. De angst die direct volgt na de pijnprikkel zorgt voor een toestroom van zuurstof en glucose naar dit deel van de hersenen, waardoor andere delen van het brein slechter functioneren. De SCARF-methode is daarom voornamelijk gericht op het verminderen van deze threat response. In andere woorden: zo min mogelijk straffen, zo slim mogelijk belonen.


Stress werkt averechts
Sterk hiërarchische organisaties, waarin medewerkers voortdurend op de huid worden gezeten door superieuren en in een ratrace verkeren met collega's, doen ons brein geen goed. Zelfs de bekende 360-graden feedback is volgens Rock een aanslag op het welbevinden van werknemers. Rock belooft dat met zijn methode de productiviteit omhoog zal schieten. Mits het juiste type leider aan het roer staat.


Een leider moet niet te slim zijn
Die leider moet niet superintelligent zijn, weet Rock: hij verwijst naar onderzoek dat een link legt tussen hoge intelligentie en een laag zelfbewustzijn. Wie zijn hersenen gebruikt voor cognitieve hoogstandjes, houdt weinig grijze massa over voor het empathische SCARF-denken van Rock. Dankzij de neuropsychologie is er dus ook een nieuwe blauwdruk van de ideale leider: niet te slim, invoelend en neuropsychologisch onderlegd.


Hersenspoelen
Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neuropsychologie aan de Universiteit van Amsterdam, heeft er geen probleem mee dat managers met zijn onderzoeksresultaten aan de haal gaan. Het kan zelfs wel nuttig zijn, denkt hij: ‘Organisaties worden vaak geleid op basis van vage intuïties en op verkeerde gronden gestoelde meninkjes. Er is in de wereld van de management- en organisatietheorie sprake van een enorme wildgroei. Het mag wel wat meer evidence based. Dat heeft misschien de smaak van hersenspoelen, maar ach, dat is toch waar management op neer komt. Als ze het doen, laten ze het dan goed doen. Nu gebeurt het vaak op een manier die niet werkt en die niemand wil.'


Gedreven door sociale beloning en straf
Volgens Lamme zijn de inzichten uit de neurowetenschap een les in bescheidenheid: ‘Wij mensen hebben een opgeblazen idee van onszelf. We denken dat we ons laten leiden door ratio en vrije wil. Filosofen en psychologen hebben de mens op het schild gehesen als een uniek en bijzonder wezen. Dankzij hersenonderzoek raken we er steeds meer van overtuigd dat het gaat om graduele verschillen. In feite keren we daarmee langs een omweg terug naar een meer behavioristische benadering van menselijk gedrag. We worden sterk gedreven door sociale beloning en straf. Mensen moeten geen overtrokken ideeën koesteren over hun moraliteit.'

Optimaal balans
Toch is Lamme niet erg te spreken over Rock en zijn SCARF-methode. ‘Hij pleit voor zo min mogelijk dreiging en benadrukt een softe en vriendelijke omgang met elkaar. Ik kan me voorstellen dat je zoiets schrijft voor een Amerikaans publiek, maar in de Nederlandse context lijkt het me niet verstandig. Wij hebben in ons bedrijfsleven geen cultuur van autoritair leiderschap. Het is juist belangrijk dat er een optimale balans is tussen dreiging en beloning. Dat weten we door experimenten met ratten. Het niveau van stresshormonen in hun hersenen is bepalend voor de synaptische plasticiteit, dat weer rechtstreeks verbonden is met het vermogen om te leren. Dat niveau mag niet te hoog, maar ook niet te laag zijn. Te veel competitie en dreiging is net zo slecht als te weinig.'


Samenraapsel
Lamme plaatst ook kanttekeningen bij het wetenschappelijke gehalte van Rocks theorie. Volgens hem is het een samenraapsel van inzichten uit verschillende wetenschapsgebieden, zoals de ethologie, sociologie en de psychologie. Het hele artikel had geschreven kunnen worden zonder een enkele verwijzing naar de neuropsychologie, vindt Lamme.


Concentratie
Een veronderstelling van Rock is volgens de Amsterdamse hersenonderzoeker zelfs pertinent onjuist, namelijk diens aanname dat mensen de meeste informatie opnemen wanneer ze zich volledig kunnen concentreren. Lamme: ‘Dat is echt flauwekul. Je leert net zoveel als je niet geconcentreerd bent. Veel nadenken en veel aandacht voor een onderwerp verstoort het denken leerproces.'


Fairness
Samenraapsel of niet, Rocks artikel geeft op zijn minst stof tot nadenken. Neem het onderzoek waarmee hij de F (Fairness) uit SCARF illustreert. Mensen hebben graag het gevoel dat ze eerlijk (fair) worden behandeld. Een proefpersoon reageert blijer wanneer iemand hem de helft van een dollar geeft, dan wanneer hij acht dollar krijgt uit een totaalbedrag van vijfentwintig dollar.


Eerlijkheid loont
Dit is te zien in de hersenen, waar de ervaring van eerlijke behandeling dezelfde respons opwekt als het eten van chocolade. Oneerlijke organisaties jagen mensen weg, concludeert Rock, terwijl eerlijke organisaties mensen aan zich binden. In een moeite door presenteert hij daarmee het eerste neurologische argument tegen het old boys network. Leve het neuromanagement.


Lees ook:
> Hoe wij beslissen
> Een foutloos bestaan
> Nieuwsgierig leiderschap
> Pierre Vinken: neurochirurg met een hobby
> Het nut van meer macht

Wat vond u van het artikel? Stem / Waardeer:



Score 0 | 0 Waarderingen

Opinie-artikelen

In dit dossier

White collars working blue

Van knelpunt in uw operationeel proces naar meetbaar en blijvend resultaat? Kijk hoe First Consulting dit samen met uw medewerkers aanpakt. >> Bekijk filmpje

Meer opinie