5 kenmerken Europees ondernemen

Auteur: Twan van de Kerkhof | 26-08-2008

5 kenmerken Europees ondernemen

De zoektocht naar een Europees ondernemingsmodel en het daarbij horende leiderschap schuift hoger op de agenda. Steeds meer mensen wenden zich af van het Amerikaanse model van aandeelhoudersrendement.

In Europa groeit het wantrouwen tegen alles wat Amerikaans is. Natuurlijk heeft de vertrouwensvraag te maken met de argwaan van veel Europeanen jegens George W. Bush. Maar het wantrouwen is niet alleen politiek van aard. Ook in het bedrijfsleven heeft dit zijn weerklank. Het leeuwendeel van de Nederlandse bestuurders en commissarissen wil echter niets weten van anti-Amerikanisme. Ten eerste hebben hun ondernemingen vaak grote belangen in de Verenigde Staten. Ten tweede achten zij zichzelf in staat goede elementen uit het Amerikaanse model te halen en die in te passen in hun eigen model. Het maakt hen niet uit welk etiket hun leiderschapsmodel heeft, als het maar effectief is.
Alleen al om die reden is het niet vruchtbaar om veel energie te steken in een betoog tegen het Amerikaanse model. Het is veel effectiever om na te denken over een Europees alternatief.

5 kenmerken om Europa te definiëren
Om aan een Europees ondernemingsmodel te kunnen werken is het nodig om eerst Europa te definiëren. De cultuurfilosoof George Steiner deed dat in zijn essay Het idee Europa aan de hand van vijf kenmerken.

Kenmerk 1:
De functie van cafés en koffiehuizen als plekken voor “rendez-vous en samenzwering, voor intellectuele discussie en roddel, voor de flaneur en de dichter of de metafysicus boven zijn aantekeningen”. De Franse schrijver Stendhal had een stamkroeg in Milaan, Casanova in Venetië, Freud in Wenen, Robespierre in Parijs. Deze etablissementen hadden schaaktafels en kranten aan hangers. Het waren en zijn intellectuele vrijplaatsen. Dit in tegenstelling tot de archetypische Amerikaanse bar waar het licht schaars is, de drank vloeit, de muziek luid is en de vrouwen verlangen oproepen. Niemand schrijft fenomenologische boekdelen aan een tafeltje in een Amerikaanse bar zoals Sartre deed in Les Deux Magots. 

Kenmerk 2:
De bewandelbaarheid van Europa. Europa is bijna helemaal in cultuur gebracht. De volgende kerkklok is nooit ver weg. Er is geen donkere rimboe of ontoegankelijke verte zoals in het Amazonegebied of Death Valley. Europese filosofen en dichters doorkruisten het continent te voet. Zelfs nu zijn er managers die hun sabbatical gebruiken om naar Rome of Santiago de Compostella te lopen. In Amerika, Afrika of Australië loop je niet. Daar rijd je of vlieg je.

Kenmerk 3:
Intellectuelen en artiesten zijn alom vertegenwoordigd in het Europese straatbeeld. Straten en pleinen zijn genoemd naar staatslieden, militairen, dichters, componisten en filosofen. In Amerika hebben de straten nummers of dragen ze de namen van bomen. Verder zijn er in Europa overal monumenten die herinneren aan het lijden in de geschiedenis. In Amerika kom je veel minder monumenten tegen; Amerikanen herdenken niet, maar kijken naar de toekomst. Steiner: “Toen Henry Ford verklaarde dat ‘geschiedenis flauwekul is’, maakte hij de weg vrij voor creatief geheugenverlies, voor een vermogen tot vergeten dat het pragmatische streven naar een utopie ondersteunt”.
 
Kenmerk 4:
De tweeledige erfenis van het heidense Athene en het Hebreeuwse Jeruzalem. Steiner: “Europeaan zijn betekent proberen de strijdige idealen, aanspraken en praktijken van de stad van Socrates en die van Jesaja in moreel, intellectueel en existentieel opzicht met elkaar te verzoenen”. Velen hebben gepoogd tot een verzoening te komen maar niemand is daar werkelijk in geslaagd. Immers, “hoe valt de waarheid van Jezus in te passen in de onmisbare nalatenschap van het klassieke Griekenland?”. Europeanen dragen volgens Steiner die dichotomie met zich mee.

Kenmerk 5:

Het laatste kenmerk is uniek voor het Europese denken, schrijft Steiner. Het is “een eschatologisch bewustzijn”, het onder ogen zien van een tragische afloop. Het einde der dagen maakt deel uit van het christelijke erfgoed en heeft in Europa met name gestalte gekregen in de twee wereldoorlogen, die volgens Steiner in feite Europese burgeroorlogen waren, waarin naar schatting honderd miljoen mensen zijn omgekomen. “Het is alsof Europa, anders dan andere beschavingen, intuïtief had aangevoeld dat het op een dag zou bezwijken onder de paradoxale last van zijn successen en de ongeëvenaarde rijkdom en gecompliceerdheid van zijn geschiedenis.”

Diversiteit
Deze tour de horizon van Steiner roept voor alles een beeld op van Europa dat wordt gekenmerkt door een grote diversiteit, een complexe gelaagdheid, een rijk verleden, een diep cultureel bewustzijn en ruimte voor ambiguïteit. Het is niet de kloeke helderheid van de Amerikaanse levensopvatting waar de naar het westen verschuivende grens altijd ruimte biedt aan een mooie toekomst.

Cutuurgoeroe Fons Trompenaars karakteriseert de Amerikaanse samenleving als een ‘guided missile', een raket met vluchtgeleiding die snel en zonder aarzeling haar doel opzoekt. Vanuit de karakteristiek van de ‘guided missile' is het logisch dat veel Amerikaanse ondernemingen kiezen voor aandeelhoudersrendement als leidend beginsel. Dat is kloek, simpel en rechtlijnig.
Europa is donkerder, romantischer, meer ambivalent en heterogeen. Steiner: "Dat heeft te maken met linguïstische, culturele en maatschappelijke diversiteit, met een weelderig mozaïek waardoor een onbeduidende afstand van een kilometer of twintig dikwijls een scheiding tussen werelden wordt. In contrast met de ontzagwekkende monotonie die zich uitstrekt van westelijke New Jersey tot aan de bergen van Californië, in contrast met dat verlangen naar eenvormigheid dat zowel de kracht als de wezenloosheid van een groot deel van het Amerikaanse bestaan vormt, zijn de versplinterde, vaak absurd verdeelde kaart van de Europese geest en de erfenis daarvan altijd onuitputtelijk vruchtbaar geweest."

De Europese diversiteit is in de ogen van Steiner dus een kans en niet een bedreiging. "Niets vormt een radicalere bedreiging voor Europa dan de alles oplossende, steeds verder opkomende vloed van het Anglo-Amerikaans."



Beloning voor financieel risico
Aandeelhoudersrendement is ook voor Europese CEO's een verleidelijk uitgangspunt, maar het probleem is dat het niet past bij de grote diversiteit. Europese ondernemingen zijn complexe systemen waarin verschillende belanghebbenden hun eigen plek hebben. Natuurlijk moet de aandeelhouder fatsoenlijk worden beloond voor het financiële risico dat hij loopt. Maar medewerkers hebben zich gecommitteerd aan de onderneming en moeten ook gehoord worden. En zonder klanten is er geen aandeelhouder die kan worden beloond. Het stakeholder-model zit in de Europese genen en maakt het besturen van een onderneming zoveel rijker dan wanneer het alleen om de aandeelhouder gaat. Daarom is aandeelhoudersrendement een slecht financieel richtsnoer voor Europese ondernemingen. Alternatieven zijn de Balanced ScoreCard en het sturen op vrije kasstroom. Beide methodes zijn rijker dan alleen aandeelhoudersrendement.

Beloningssystemen

Het Europese model is meer gericht op samenwerking en het Amerikaanse model meer op concurrentie. Dat geldt zowel tussen als binnen ondernemingen. Samenwerking tussen ondernemingen krijgt in veel sectoren gestalte in allianties tussen ongedachte partners, zoals Sara Lee en Philips of Heineken en Krupps. Binnen ondernemingen heeft samenwerking de vorm van aandacht voor teams. Europese beloningssystemen bijvoorbeeld richten zich niet alleen op het individu maar bevatten ook componenten om de samenwerking met het team te bevorderen. Het tijdsperspectief is ook anders in Europa. Het past in de Europese cultuur om korte en lange termijn met elkaar te verzoenen.

Communicatie van belang

Het leiderschap in het Europese model moet corresponderen met die gelaagdheid en complexiteit. Dat betekent in elk geval dat de macht niet geconcentreerd kan zijn in één persoon. Amerikaanse ondernemingen hebben een one-tier board, waarin zowel executives als non-executives zitten. In Nederlandse termen: de raad van bestuur en de raad van commissarissen zijn samengevoegd tot één orgaan. Vaak heeft dat orgaan een voorzitter die zowel CEO als chairman is. Het grote gevaar daarvan is dat de besluitvormende macht te weinig tegenspraak krijgt. Dat begint ook in Amerika langzaam te veranderen maar de almachtige CEO/chairman komt nog steeds veel voor. Beter is het machtsevenwicht tussen een CEO en een non-executive chairman te hebben. Of dat in een one-tier board of een two-tier board gebeurt, is minder belangrijk.

Verder is voor een Europees leider communicatie van belang. Authentieke communicatie van mens tot mens is rijk en gelaagd. De leider is bereikbaar.

Lees ook:
> Europese leiderschapsmodellen op een rij
> Leidinggevende heeft aansturing nodig
> Leiderschap door aandacht
> De rotte appels van het kapitalisme
> Make money and have fun - interview met Don Shepard

Wat vond u van het artikel? Stem / Waardeer:



Score 0 | 0 Waarderingen

Meer opinie