Top 50 Machtigste Commissarissen 2010

Auteur: Gastauteur | 16-12-2009

Cees van Lede, oud-topman van AkzoNobel, is voor de zevende keer op rij de machtigste commissaris van Nederland. De nieuwe nummer twee, Jeroen van der Veer, zit hem echter dicht op de hielen. Dat blijkt uit de jaarlijkse Top 50 Machtigste Commissarissen die Management Scope publiceert.

Bijna had toezichthoudend Nederland een nieuw boegbeeld gehad: oud-Shell-topman Jeroen van der Veer. Afgelopen zomer nam hij afscheid van zijn Royal Dutch Shell, maar niet om op zijn lauweren te gaan rusten. Integendeel: Van der Veer aanvaardde in korte tijd drie stercommissariaten. Bij zijn eigen Shell - waar hij nu gebruik kan gaan maken van de aparte commissarissenvleugel - en verder bij Philips en ING. Samen met Unilever, waar hij al commissaris was, een mooi kwartet.

Fotofinish
Opvallend genoeg ontbreekt de joker nog: een president- commissariaat. Die troefkaart zal ongetwijfeld nog vallen, al zal Van der Veer dan wel een andere kaart moeten offeren om aan het Maximum van Morris te voldoen. De keuze om als oudtopman direct door te schuiven naar de raad van commissarissen van Shell is overigens ook tegen de Nederlandse spelregels, traditie of niet.

Alle kaarten leken dus aanwezig voor een wisseling van de wacht aan de top van het Nederlandse bedrijfsleven. Oud-AkzoNobel-topman Cees van Lede bleef Van der Veer echter een neuslengte voor. Er was sprake van een fotofinish tussen de nummers 1 en 2. Van Lede bezet de eerste positie maar liefst al zeven jaar lang. Van der Veer komt de machtigste commissaris van Nederland regelmatig tegen in de boardroom van Philips.

Onzichtbare netwerk
Verder is Van Lede president-commissaris bij Heineken en houdt hij indirect toezicht op twee andere iconen van de Nederlandse bedrijfshistorie. Zo zit hij in de board van Air France-KLM waar op dit moment met forse tegenwind gevlogen moet worden en bij het Amerikaanse Sara Lee, de moederorganisatie van het voormalige Douwe Egberts. Van Lede zit er in de benoemingscommissie. De recente benoeming van Marcel Smits, afkomstig van KPN, tot cfo bij de Amerikaanse voedingsgigant zal dan ook niet geheel toevallig zijn.

Op nummer 3 vinden we Kees Storm, oud-topman van Aegon. Storm is onder meer president-commissaris van KLM en zal Van Lede in die hoedanigheid nogal eens tegenkomen. Een telefoontje met een Nederlandse collega in de board is nu eenmaal makkelijker gepleegd dan een Frans belletje, zeker nu de luchtvaartmaatschappij in de rode cijfers zit. Overigens wordt Storm niet alleen geconfronteerd met de crisis in de lucht, maar ook ter land. Hij is namelijk ook commissaris bij Pon Holdings, dat de orderportefeuille ziet teruglopen door de recessie. De nummer 3 op de lijst spreekt verder regelmatig met de nummer 2, omdat zowel Storm als Van der Veer commissaris bij Unilever is. Het onderstreept de hechte verwevenheid van het onzichtbare netwerk dat Nederlands grootste ondernemingen verbindt.

Geknakte reputaties
Als we verder kijken naar de top10, ontvouwt zich een waar slagveld. Vorig jaar bestond de voorhoede voornamelijk uit commissarissen bij de grote financials: Wim Kok (nr. 3), Jan Hommen (4), Erik van de Merwe (5), Jan-Michiel Hessels (6), Lense Koopmans (7) en André Olijslager (10). De kredietcrisis was nog slechts een paar maanden oud, Fortis was net ineengestort en de eerste kapitaalinjecties waren toegediend. Inmiddels hebben we een jaar recessie achter de rug, ligt er een bankencode, is DSB gevallen en wordt de eerste ronde overheidssteun terugbetaald of wordt er juist een extra kapitaalinjectie gegeven. Nu het stof neerdaalt, worden de gevolgen zichtbaar. Alle financiële mastodonten zijn uit de top10 gevallen door een combinatie van gekrompen bankbalansen, geschuif met poppetjes en geknakte reputaties.

Wim Kok, vorig jaar nog in de top3, staat nu op een 25ste plaats, omdat hij dit jaar afscheid nam van ING. Met de crisis had zijn vertrek overigens niets te maken. Koks exit valt ironisch genoeg samen met een heel andere toon in de salarisdiscussie, door toedoen van de overheidssteun. Zijn ‘duivels dilemma' heeft zich dus als een deus ex machina opgelost. Met oud- FNV-voorzitter Lodewijk de Waal (de bedenker van de kleptocratentax) blijft het rode smaldeel in de raad gehand- haafd. De Waal is dan ook een van de nieuwe binnenkomers, al is het als hekkensluiter.

Jan Hommen uit de top50
We blijven nog even bij ING, namelijk bij Jan Hommen. De oud-Philipsman ruilde het voorzitterschap van de raad van commissarissen in voor de positie van CEO, toen topman Michel Tilmant vanwege een burn-out vertrok. Hommen nam ook afscheid van zijn andere commissariaten (Reed Elsevier, TNT (bij beide voorzitter) en FrieslandCampina) om zich volledig te kunnen richten op het leiden en opsplitsen van de bank-verzekeraar. Hij is in deze top50 dan ook niet meer terug te vinden.

Het omgekeerde geldt voor Peter Elverding, die Hommen opvolgde als president-commissaris van ING en daardoor juist vier plaatsen dichter naar de top kruipt. Elverding moest daarvoor zijn positie als overheidscommissaris doorgeven aan Lodewijk de Waal. Hij zal er niet rouwig om zijn geweest. Volgens de commissie-Maas had Elverding als buitenstaander overigens helemaal geen eerste commissaris mogen worden. Ook Hommen (die als financiële man carrière maakte bij staalbedrijf Alcoa en Philips) komt niet uit de sector. Maar misschien is het juist wel een voordeel dat het nieuwe bankenduo uit de industrie komt en een onorthodoxe achtergrond heeft.

Dalers
Een andere grote daler binnen de top10 is Jan Michiel Hessels. De ondergang van Fortis heeft verder afbreuk gedaan aan de positie van de oud-topman van Vendex KBB. De imagoschade van de deconfiture van Laurus, het ‘vermaledijde Laurus', zoals Hessels ooit hartgrondig verzuchtte, was nog niets vergeleken met de deuk die het omvallen van de Belgische-Nederlandse bank veroorzaakte. De aandeelhouders van Fortis wilden hem dan ook niet herbenoemen als vicevoorzitter. Als Hessels een beursfonds was geweest, dan zou zijn naam zijn afgegleden tot pennystock, ware het niet dat hij nog twee prestigieuze toezichtfuncties bekleedt als president-commissaris bij Philips en chairman van NYSE Euronext. Daardoor valt Hessels ‘slechts' dertien plaatsen naar beneden, naar nummer 19.

De allergrootste daler is André Olijslager, die als vicevoorzitter van de raad van commissarissen de neergang bij ABN Amro meemaakte. Overigens is Olijslager die functie blijven bekleden. Wel raakte hij een toezichtfunctie bij Samas kwijt (zie kader). Opvallend is overigens dat Tony Ruys (oud-topman Heineken) en Rob van den Bergh (oudtopman VNU) op kousenvoeten uit de oude rvc van ABN Amro lijken te zijn weggeslopen. Inmiddels is de samenstelling bekendgemaakt van de nieuwe, gezamenlijke raad van commissarissen van ABN Amro en Fortis Nederland (deze is niet meer meegenomen in de top50).

Centrum van macht verschuift
Hessel Lindenbergh (nr. 36) wordt de nieuwe president-commissaris van de combinatie. Lindenbergh bekleedde diezelfde functie al bij Fortis, maar gaat nu het toezicht op de hele bank leiden. Hij zal volgend jaar dus hoger uitkomen. Ook Peter Wakkie treedt toe tot de rvc van de fusiebank en zal volgend jaar zeker zijn opwachting maken in de lijst. De jurist stapt eind dit jaar op als bestuurder van Ahold en voegt zijn nieuwe toezichtfunctie toe aan commissariaten bij TomTom en Wolters Kluwer. De nieuwe ‘bankraad' is overigens multidisciplinair en divers samengesteld, met onder meer twee strategiegoeroes, twee vrouwen en een aantal relatief jonge commissarissen.

Er is dan ook niet alleen een dark side aan de shake-out in ‘Holland Financial Centre'. De kaalslag schept ook ruimte voor nieuwkomers in de hoogste regionen van de lijst. Het centrum van de macht verschuift weer naar het bedrijfsleven, waar duurzame waarde en werkgelegenheid geschapen wordt. De mutaties binnen de top50 zijn overigens vaker het gevolg van fluctuaties in de omvang van de onderneming - en daarmee in de zwaarte van het commissariaat - dan van veranderingen in het aantal toezichtposities. Een derde van de commissarissen in de top50 is weliswaar ‘nieuw', maar daarbij is vaak sprake van old boys die als weermannetjes hun huisje in en uit gaan: now you see them, now you don't.

Weinig doorstroom
Door de lange zittingstermijn (drie keer vier jaar en soms langer) is er weinig doorstroom. Rob Zwartendijk bijvoorbeeld, een vertrouwde naam uit eerdere lijsten, komt opnieuw binnen op de twaalfde plaats, omdat hij een (president-)commissariaat bij SNS Reaal erbij heeft. Maar er zijn ook echt nieuwe toetreders. Zoals Ben van der Veer, die vorig jaar aftrad als topman van KPMG en in deze tijd van reorganisaties een veelgevraagd commissaris blijkt. Hij verzamelde in korte tijd vier topcommissariaten: bij Aegon, FrieslandCampina, TomTom en Reed Elsevier. Altijd handig, een ‘gratis' adviseur aan boord, moeten deze concerns hebben gedacht.

Eveneens opmerkelijk is de benoeming van AkzoNobel- topman Hans Wijers tot commissaris bij Shell. Alvast een voorschot op de toekomst? De meeste nog actieve CEO's bekleden immers geen commissariaten naast hun hoofdfunctie. Hun eigen commissarissen zijn er vaak geen voorstander van, zeker niet in crisistijd. Al zijn er uitzonderingen. In totaal zes van de vijftig commissarissen vinden als CEO of CFO nog tijd om zich met de sores van een ander bezig te houden.

Nieuwkomer Frank de Moor
Ook nieuw is Frank de Moor, de topman van retailer Macintosh, die commissariaten bij Sligro en Mediq (het voormalige OPG) bekleedt. De Belgische De Moor verenigt verschillende minderheden in één persoon: hij is nog actief als CEO, hij is een van de vier buitenlanders op de lijst en hij is met 47 jaar de jongste toezichthouder in de top50. De gemiddelde commissaris is 62, zo'n vijftien jaar ouder. Ook hier houden de lange zittingstermijnen verjonging tegen. Terwijl tijdens een crisis niet alleen door de wol geverfde commissarissen nodig zijn, maar ook de flexibiliteit en frisse blik van de jonge garde.

Frank de Moor pakt slechts één minderheid niet mee: hij is geen vrouw. De benoemingscommissie die vrouwen aan boord haalt, kan in één klap scoren op diversiteit in brede zin. Want vrouwen zijn vaker jong, nog actief en buitenlands. Het lijkt erop dat de crisis ook voor hen kansen schept. Zo is Annemiek Fentener van Vlissingen gestegen naar nummer 9. Daarmee is ze Neelie Kroes voorbijgestreefd, die ooit op de dertiende plaats stond. Kroes had vooral véél commissariaten (acht), maar geen zware toezichtfuncties. Dat geldt wel voor Fentener van Vlissingen, die president-commissaris is bij familieconcern SHV en commissaris bij Draka, Heineken en De Nederlandsche Bank (zie kader). Ook Irene Asscher-Vonk scoort hoger dan vorig jaar: ze stijgt van de 47ste naar de 13e plaats door een nieuw commissariaat bij de Rabobank. De grootste stijger in deze top-50 is daarmee geen man, maar een vrouw.

Vrouwen in de top
Getalsmatig is er overigens weinig veranderd: dit jaar staan er vijf vrouwen in de top-50, één meer dan vorig jaar. Nieuwkomer is Louise Fresco (nr. 47), die naast haar commissariaat bij de Rabobank ook commissaris bij Unilever werd. Volgend jaar zal het aantal vrouwelijke commissarissen wellicht hoger zijn, nu Marjan Oudeman (boardmember Corus en commissaris NS) en Annemieke Roobeek (hoogleraar Nyenrode, al eerder commissaris bij Fortis en toezichthouder bij Aedes en Draka) tot de gecombineerde raad van ABN en Fortis zullen toetreden.

Voor dit moment is belangrijk dat met Fentener van Vlissingen voor het eerst een vrouw erin is geslaagd om de psychologische barrière van de top10 machtigste commissarissen te nemen. Wie weet wordt de lijst dus binnen afzienbare tijd aangevoerd door een vrouw. Op de vraag of een vrouw ceo zou kunnen worden van ING, antwoordde toenmalig topman Ewald Kist een aantal jaar geleden: ‘Dat is hetzelfde als een zwarte Amerikaanse president. Het is natuurlijk mogelijk, maar heeft waarschijnlijk meer tijd nodig.' Welnu, de strijd om het Amerikaanse presidentschap ging dit jaar tussen een blanke vrouw en een zwarte man. Need we say more!

Lees ook:
> Commissaris top50 2010
> Commissaris top50 2009
> Parlement wil maximum aan commissariaten
> Commissariaat 3.0
> Gedragscode voor commissarissen