Fantoomgeld

Auteur: Gastauteur | 17-04-2009

Door Willem Verbaan en Harm Rozie: Met de opkomst van internet is de financiële wereld ingrijpend veranderd. Complexer, virtueler en uiteindelijk domweg ongrijpbaar. Geld is zijn relatie met de echte wereld kwijtgeraakt. En dat is, op zijn zachtst gezegd, geen goed nieuws.

Bad money drives out good money. Zo luidt Gresham's law, een oude wijsheid over rommelen met muntgeld. Wanneer teveel munten van slechte kwaliteit in roulatie waren hielden bezitters hun goede munten op zak.

Bijna 500 jaar later woedt wereldwijd een monetaire crisis die zijn weerga niet kent. En vreemd genoeg doet de wet van Gresham weer opgeld. Ditmaal is er wel een nieuwe vorm van bad money, geld dat is ontstaan en in roulatie is gebracht via cyberspace. Dit geld staat haaks op good money, de producten en diensten in de reële economie.

Diepere oorzaken van de crisis
Zelden in de geschiedenis heeft het beschamende en falende gedrag van de hoeders van het geld en de geldscheppers tot zulke absurditeiten geleid als we nu gewaar worden. De diepere oorzaken van de crisis zijn niet alleen economisch, monetair of institutioneel van aard. Zij wortelen ook in de razendsnel toegenomen complexiteit van de financiële wereld: het gevolg van de globalisering en de virtuele wereld.

Hierdoor is de relatie van de waarde van het geld met reële parameters als ruimte, grondstoffen en arbeid totaal verdwenen. Alleen het toezicht is weinig veranderd. Het leeft nog in de tijd van de typemachine en is niet in staat het snelle spel tussen de dealingrooms van de banken te volgen.

De essentie van geld
Geld is altijd een instrument geweest om handel makkelijker te maken. Het fungeerde als de schakel tussen ruilhandel in goederen. Om er zeker van te zijn dat geld werd geaccepteerd, was een koppeling aangebracht met edelmetalen; zo wist men zeker dat voor een bepaalde hoeveelheid geld, goud of zilver gekocht kon worden. Waarmee alsnog goederen aangeschaft konden worden. Zo ontstond een waardedriehoek: goederen-geld-edelmetalen.

Vervolgens evolueerde het fenomeen. Op den duur zag men in de handel dat, als je elkaar vertrouwde, je elkaar ook ‘promessen' kon geven, een soort schuldbewijs. Zo ontstond papiergeld. Technologische ontwikkelingen brachten vervolgens giraal geld, wat in feite een elektronisch schuldbewijs is. Salaris werd uitgekeerd door bijschrijving op een rekening. De vertrouwenslat lag daarbij hoog: giraal geld moest direct in baar geld kunnen worden omgezet. Maar op den duur werden transacties vrijwel volledig met giraal verrekend.

Gekoppeld aan dollar
De directe koppeling tussen geld en een waardeparameter is er tot voor kort bijna altijd geweest. Nog tijdens de Tweede wereldoorlog werd in 1944 een akkoord gesloten in Bretton Woods: de munteenheden van 44 landen werden gekoppeld aan de dollar. En de dollar op zijn beurt, werd gekoppeld aan goud (35 dollar per ounce). In Nederland werd het nieuwe stelsel geïntroduceerd in oktober 1945 met ‘Het Tientje van Lieftinck': jarenlang moest je voor een dollar 3,60 gulden betalen.

Het systeem van Bretton Woods functioneerde goed, totdat de VS de oorlog in Vietnam dreigde te verliezen. President Kennedy besloot meer troepen naar Vietnam te sturen. En om dat te kunnen financieren, werden dollars bijgedrukt. Zo ontstond het Triffin-dilemma, vernoemd naar de Belgisch-Amerikaanse econoom Robert Triffin. Hij stelde vast dat de hoeveelheid in omloop zijnde dollars, de wereldgoudvoorraad ruimschoots overschreed. Direct gevolg was een waardedaling van de dollar; de inflatie steeg enorm en de internationale concurrentiepositie van de VS liep zware averij op.

Europees Monetair Stelsel
In maart 1973 trok de Amerikaanse president Nixon de stekker uit het Bretton Woods systeem toen hij officieel bekendmaakte dat de dollar niet langer ingewisseld kon worden voor goud. Daarmee verdween het fundament onder het systeem. Maar de behoefte aan een betrouwbaar monetair stelsel bleef. In Europa werd in 1979 het Europees Monetair Stelsel opgericht dat werkte volgens een ander systeem: dit keer geen koppeling aan goud of een andere muntsoort, maar een stelsel waarbij de verschillende munteenheden ten opzichte van elkaar min of meer vaste bandbreedtes aanhielden.

Het systeem werd gereguleerd door interventies van de centrale banken. Dit resulteerde uiteindelijk in de oprichting van de Europese Monetaire Unie met de invoering van de euro als belangrijkste wapenfeit.

Theorie Keynes
Ondertussen was er rondom die Vietnamcrisis ook een nieuwe macroeconomische theorie ontwikkeld. De oude theorie van John Maynard Keynes was opgesteld tijdens de crisis van de jaren ‘30 en was gebaseerd op het idee dat overheden anticyclisch moesten reageren op golfbewegingen in de conjunctuur: bij hoogconjunctuur bezuinigen en bij laagconjunctuur overheidsgeld uitgeven.

Maar extra uitgaven betekenden meer begrotingstekort en dus ongewilde geldcreatie. Aangevoerd door Milton Friedman kwamen wetenschappers uit de monetaire hoek met een nieuwe theorie. Uitgangspunt ervan is dat geldschepping leidt tot extra inflatie met economische gevolgen, die echter beheersbaar zijn als er een logische verhouding bestaat tussen de hoeveelheid geld en de omvang van de handel. Een kwestie van de hand aan de geldkraan houden.

Virtuele wereld
Vervolgens brachten de jaren ‘90 ons vele zegeningen, waaronder internet. De wereld veranderde razendsnel en de financiële wereld veranderde mee. Er ontstond naast een reële wereld ook een virtuele wereld, die zichzelf ook met een ‘virtuele' snelheid voortplantte. Virtualiteit creëert complexiteit. En de combinatie van deze twee leidt al snel tot gebrek aan overzicht. In de snel gegroeide en anonieme wereld van de cyberspace gaat de virtuele werkelijkheid sneller dan onze zintuigen en ons verstand. Niemand weet meer hoe het precies zit. Virtualiteit zorgt ook voor ‘a world without limits' en dat is precies wat er ontstaan is in het monetaire systeem. Met weinig reële middelen is men er in geslaagd heel veel te genereren.

Na dit proces van leveraging vindt er nu op wereldwijd een niet te stuiten proces van delevaraging plaats. Neem IJsland. Door de kou en de begrenzingen van een eiland doken de IJslanders in de virtualiteit. Zij creëerden een wereld zonder beperkingen en raakten in de veronderstelling dat de grenzen van het eiland verdwenen waren. Er ontstond de illusie dat het een 'global player' te zijn. En wat in IJsland gebeurde, is overal gebeurd. internet, met al haar zegeningen, heeft gezorgd voor de erosie van trust.

Basis van koopmanschap
Trust betekent elkaar in de ogen kijken en weten wat je aan elkaar hebt. Uiteindelijk is dat gevoel van vertrouwen altijd de basis geweest van koopmanschap en solide business. En lag daar ook niet de basis voor de waarde van het geld? Roepen om transparantie levert er geen inzichten op. En zo kunnen schandalen als Enron en Ahold ontstaan. Wat prachtig leek, was achteraf verrot. We dachten alleen dat het excessen waren, terwijl het nu lijkt alsof al die fantastische economische winstcijfers uit de financiële sector uit 2007 en de onbegrensde groei van shareholders value berusten op virtualiteiten, uitgedrukt in termen van de reële wereld.

Wereldwijd hebben de toezichthouders (centrale banken, commissarissen) vanuit verkeerde, verouderde concepten zoals inflatiebeteugeling naar de ongebreidelde geldschepping gekeken. Er was geen feedback, dus deden we het toch goed? Maar de theorie van Friedman was gebaseerd op de REËLE HANDEL en niet op de virtuele wereld. En dat hadden de toezichthouders moeten begrijpen. Gaat geldschepping al niet eeuwen hand-in-hand met juist extra discipline? Is de geldschepping die thans plaatsvindt niet direct gerelateerd aan de sterk groeiende schuldposities? Gaat geldschepping thans niet als in Second Life door een druk op de computerknop?

Amerikaanse hypotheken
Nu is het wat flauw om achteraf te constateren dat we het hadden kunnen zien aankomen. Maar die voortekenen waren er wel degelijk. Zo blijkt uit officiële cijfers van de Fed dat de groei in de Amerikaanse hypotheken al twee jaar stagneerde en de machine stuk liep. Economen zoals Bernard Lietaer en Fritjof Capra voorspelden al lang geleden vrijwel exact wat er nu gebeurt. Nick Leeson blies eerder eigenhandig de Baringsbank op met een geheime rekening met alleen maar speculatieschulden. Al is hij inmiddels overklast door tenminste vijf (!) navolgers van wie Bernard Madoff voorlopig lijstaanvoerder is. ‘Rogue trading' gebeurt dagelijks, zo zei Nick Leeson begin 2008 op de BBC. Toendertijd dacht je nog aan grootspraak. Nu is dat een ander verhaal...

In het laatste kwartaal van 2008 hoorde je steeds vaker ‘de crisis slaat over naar de reële economie'. En in diverse industrieën zien we dat nu ook razendsnel gebeuren. De woorden duiden op een tweedeling tussen de virtuele wereld van het geld en de concrete wereld van de makers en de dienstverleners. Het zorgt voor een interessant fenomeen. Tot voor kort was de waarde van het geld namelijk in de reële economie verankerd. De laatste jaren zijn deze twee werelden echter steeds meer ontkoppeld.

Oplossing crisis
Daar zit wellicht ook een sleutel voor herijking van het financiële systeem. Iedereen voelt aan dat de echte oplossing via andere lijnen moet lopen dan via de klassieke lijnen. Het vertrouwen van het zelfcorrigerend vermogen van marktsystemen is dermate uitgehold dat daar het antwoord niet van komt. Er zullen nieuwe paradigma's nodig zijn. Paradigma's die uitgaan van de reële dingen, van duurzaamheid in plaats van vluchtigheid en virtualiteit.

Het zal moeten gaan over andere waarden en normen, en sociale interacties. Het zal moeten gaan om lokaal versus globaal. Het zal, en dat is nieuw, in dit deel van de wereld moeten gaan over duurzame krimp in plaats van onbegrensde groei. Demografische krimp is inmiddels in delen van Europa, ook in Nederland een feit. Onze (economische) theorieën zijn hier nog nauwelijks voor ontwikkeld. Er is dus nog veel werk te doen.

Harm Rozie is directeur van Communication Concert
Willem Verbaan is macro-econoom en organisatieadviseur

Lees ook:
> Vertrouwenscrisis: op zoek naar een nieuw evenwicht
> Het strategisch belang van maatschappelijke betrokkenheid
> Topmanagers twijfelen over eigen aanpak economische crisis
> Nederlanders geen vertrouwen in regering bij oplossen kredietcrisis
> Dossier kredietcrisis