Nederland als vestigingsland

Auteur: Gastauteur | 06-07-2010

Door gastauteur Kai van Hasselt: Om als vestigingsland concurrerend te zijn, moet Nederland de voorwaarden scheppen die ervoor zorgen dat ondernemingen en kenniswerkers zich hier thuisvoelen. De populistische toon, het strenge immigratiebeleid en het latent aanwezige calvinisme vormen een bedreiging, betoogt Kai van Hasselt.

Als we praten over het vestigingsklimaat in Nederland voor buitenlandse ondernemingen, gaat het al gauw over harde infrastructuur: de kwaliteit en bruikbaarheid van het wegennet en het openbaar vervoer, de aanwezigheid van geschikte woonruimte, het gemak van zakendoen, lage corruptie, rechtsgelijkheid en de juridische, fiscale en economische regels. Maar er bestaat ook nog zoiets als zachte infrastructuur. Die wordt voor een belangrijk deel door cultuur en culturele gewoontes bepaald.

Deelgebieden
Cultuur kan worden uitgesplitst in zeer uiteenlopende deelgebieden. Het eerste betreft de aanwezigheid van kunst- en cultuurgebieden zoals musea, tentoonstellingsuimtes en theaters. In Nederland is de dichtheid van culturele instellingen per bevolkings- en stadsomvang hoog.
Dit gaat gelukkig gepaard met een over het algemeen hoge kwaliteit van de instellingen. Bepaalde sectoren beginnen evenwel de effecten van de ongelukkige samenloop van de verbouwing van belangrijke musea in Amsterdam te merken.

Sluiting Stedelijk Museum
Galeriehouders ervaren dat buitenlandse verzamelaars minder snel geneigd zijn om naar Amsterdam komen omdat er door de sluiting van onder andere het Stedelijk Museum al een tijd geen belangrijke hedendaagse kunsttentoonstellingen in Amsterdam meer te zien zijn.

Internationale topklasse
Het Concertgebouw en de Nederlandse Opera worden algemeen als internationale topklasse gezien. Het zou interessant zijn als de cultuursector, bijvoorbeeld rondom het Museumplein, nog meer ging samenwerken. Dit naar het voorbeeld van het Metropolitan Museum in New York, dat zijn dakterras in de zomer op vrijdagavonden tot laat openstelt. Dit is een ideale plek waar werk, cultuur en uitgaansleven in elkaar overgaan.

Kenniswerkers
Ten tweede verwijst cultuur ook naar het sociaal-culturele klimaat in een stad, regio en/of land. Hier gaat het om de vraag of er een aantrekkelijk werkklimaat heerst, waardoor mensen zich graag in een land vestigen.
Voor het overgrote deel bestaat de bevolking uit mensen die hier blijvend gevestigd zijn, maar in toenemende mate is er ook sprake van expats en internationale migranten. Zij leveren een belangrijke bijdrage aan het succes van BV Nederland. Door het huidige zeer strenge migratiebeleid is het op het moment lastig om hoogwaardige internationale kenniswerkers naar Nederland te halen.

Onmisbare arbeidskrachten
Ze zijn echter cruciaal voor technologisch onderzoek en de innovatiekracht van ondernemingen en organisaties. Tevens zal met de toenemende vergrijzing naar verwachting een grotere wens ontstaan om buitenlandse zorgwerkers naar Nederland te halen. Er zullen weinig mensen zijn die uitkijken naar het Japanse model, waarbij mensen op hun oude dag door robots worden verzorgd.

Concurreren op cultuur
Willen we hoogwaardige kennis- en zorgwerkers aan ons binden, dan zullen we moeten concurreren met andere Europese landen en een cultuur kweken waarin kenniswerkers en ondernemers zich welkom voelen.

De reputatie van Nederland
Cultuur verwijst ook naar het politiek-culturele klimaat. Dit ligt in het verlengde van het sociaal-culturele domein, met het verschil dat het hier meer gaat over de politieke dimensie en ontwikkelingen. Vooral in het politiek-culturele klimaat gaat het vestigingsklimaat in Nederland in hard tempo achteruit.

Geert Wilders
De reputatie van Nederland als open, high-trust en tolerante samenleving en handelsnatie verdwijnt mede dankzij Geert Wilders en Rita Verdonk en de populistische en antibuitenlandtoon die zij aanslaan. Rond de verkiezingen begin juni ging het daardoor te weinig over internationale betrekkingen. De blik was naar binnen gericht.

Aantasting van het imago
Met verwondering becommentariëren buitenlandse kranten deze wisseling van attitude in Nederland. Dit zal waarschijnlijk ook niet onopgemerkt zijn gebleven in buitenlandse bestuurskamers en op de langere termijn een rol spelen bij de afweging om zich in Nederland te vestigen. Zoals buitenlandse beleggers na het zien van Al Gore's film An inconvenient truth gingen twijfelen aan de gunstige ligging van de Zuidas in verband met de stijgende zeespiegel, wordt het imago van Nederland aangetast.

Lijstjesmania
In een recent artikel in de Financial Times bekritiseert Reinier de Graaf, directeur van de denktank van architectenbureau OMA, de hang van steden om hoog te eindigen in de ranglijsten van aantrekkelijke vestigingslocaties. Die neiging heeft een paradoxaal effect, constateert hij.

Blijven hangen in middelmaat
Omdat dergelijke lijstjes vaak gebaseerd zijn op de aanwezigheid van bepaalde facetten, sturen beleidsmakers aan op de aanwezigheid van genoemde kenmerken. Daardoor verliezen ze overall leefbaarheid van steden uit het oog.
Het effect is dat steden eenvormiger worden en ze de kwaliteiten verliezen die hen uniek en daardoor werkelijk concurrerend maken. De focus op een leidende positie in internationale rankings, zorgt ervoor dat steden in de middelmaat blijven hangen.

Het nut van lijstjes
Toch is het niet nodig de waarderingslijstjes volledig in de ban te doen. Het blad Monocle publiceert jaarlijks een lijst van aantrekkelijke steden. Zurich, Kopenhagen en Wenen scoren hoog. Hoewel de criteria ook hier oppervlakkig lijken, zijn ze toch niet onbelangrijk: ze zijn indicatief voor een succesvolle cultuur van innovatie en een bereidheid tot transformatie en adaptatie die in bepaalde steden tot uitdrukking komt.

Minder regels, minder bureaucratie
Die mentaliteit zouden meer steden- en landsbestuurders moeten omarmen en vooral moeten faciliteren in beleid. Dit zal vaak betekenen het terugdringen van regelgeving en bureaucratie, waardoor vernieuwing niet in de kiem gesnoeid wordt. Men moet niet ad hoc instellingen in het leven roepen om aan een extra criterium te voldoen, terwijl langzaam de eigenheid van een regio of land verloren gaat.

Homo Lulu
In de zomer van 2009 hield de Duitse filosoof Peter Sloterdijk een lezing ter gelegenheid van de Rotterdamse architectuurbiënnale. Aan de hand van de metafoor van zes bouwheren van de stad, besprak hij de drijfveren voor stedelijke ontwikkeling. De meest onverwachte van deze bouwheren was de Homo Ludens Luxurians, oftwel de Homo Lulu.
Met een knipoog naar Johan Huizinga's Homo Ludens, de spelende mens, beschrijft Sloterdijk een nieuwe mens die de hang naar weelde en spending belichaamt. In tegenstelling tot wat men wellicht zou verwachten, bekritiseert hij dit mensbeeld niet, maar raadt juist aan om het te omhelzen, omdat de Homo Lulu ons uit de crisis kan consumeren.

Een Hollandse Homo Ludens
Hoe goed voelt de Homo Lulu zich in Nederland thuis? Het gaat net, vermoed ik, maar het gedrag druist behoorlijk tegen de met Calvinisme doordrenkte Nederlandse volksaard in. Bovendien zal het ons moeite genoeg kosten om die morele oordelen los te laten als we een zodanig luxe ecosysteem bouwen dat de Homo Lulu zich thuis kan voelen in Nederland.

Bij ons in de PC
De PC Hooftstraat wordt over het algemeen niet gezien als een buitengewoon positief element van het Nederlandse winkellandschap. Toch zal het nieuws dat tassenmaker Louis Vuitton een tweede vestiging in de Amsterdamse Bijenkorf gaat openen de Homo Lulu, en ons met hem, tot vreugde stemmen.

Transnationale netwerken
Openstaan voor slimme migratie en ons verdiepen in de rest van de wereld biedt Nederland kansen en is daarom noodzakelijk. Met het oog op de mondialisering van de economie kunnen we gebruikmaken van de reeds bestaande banden. Deze moeten we wel op een postkoloniale wijze vormgeven op basis van gelijkwaardigheid, in plaats van met het opgeheven vingertje.

Indonesië en Nederland
Haal bijvoorbeeld de banden met Indonesië aan, zoals er ook sprake is van een intensieve samenwerking tussen Frankrijk en Marokko en/of de driehoeksrelatie tussen Portugal, Brazilië en Angola. Zulke samenwerkingsvormen en transnationale netwerken manifesteren zich in de stedelijke omgeving.

Japanners in Amstelveen
Versterk bestaande clusters, zoals de Japanse gemeenschap in Amstelveen en/of de Ghanese bevolking in de Bijlmermeer en haal tegelijkertijd op basis daarvan de banden met de betreffende landen van oorsprong aan.

Kijken naar Chinatown
De opkomst van Chinatowns is een mondiaal fenomeen dat het wereldwijde netwerk van World Trade Centers overtreft in aantal. Hoewel China Towns vaak gepaard gaan met semi-informele economie, moet men ervoor oppassen de economische kracht die hier vanuit gaat niet te onderschatten.

Tijd voor een BRIC-district?
Beleidsmakers en ontwikkelaars zouden nog een stap verder kunnen gaan door bijvoorbeeld in Rotterdam actief een BRIC-district op te richten. Parallel aan het managementstatement hard on the issues, soft on the relationship zou men moeten streven naar een Nederlands vestigingsklimaat dat nationaal de harde infrastructuur versterkt en lokaal-stedelijk de zachte, culturele infrastructuur optimaliseert.

Lees ook:
> Hoofdkantoren zijn van levensbelang
> ING ontloopt belasting via Zwitserse vestiging
> Kishore Mahbubani: ‘De EU is verbazingwekkend incompetent'
> Helft hoofdkantoren overweegt verhuizing
> Innovatie en cultuur