Top 50 Machtigste Commissarissen 2009

Auteur: Gastauteur | 12-12-2008

Tekst: Marike van Zanten Onderzoek: Kees van Veen: Voor de zesde keer op rij is Cees van Lede, oud-topman van AkzoNobel, de machtigste commissaris van Nederland. De stabiele positie van de nummer 1 lijkt symptomatisch voor het zitvlees van toezichthoudend Nederland in de Crisis van de Eeuw.

Cees van Lede
Koning, keizer, admiraal: wie is machtigste commissaris van allemaal? Het antwoord luidt opnieuw: Cees van Lede. Na de oud-topman van AkzoNobel eerder geafficheerd te hebben als ‘Koning Cees' en ‘Keizer Cees', zijn we inmiddels door onze allitererende superlatieven heen. Overigens is Van Lede niet langer met afstand de machtigste commissaris, zoals vorig jaar. Toen maakte hij nog deel uit van het supertrio dat Stork uit de bestuurlijke en strategische impasse moest helpen, samen met Wim Kok en Dudley Eustace. Inmiddels is deze interimklus afgerond en is Van Lede weer teruggekeerd naar zijn uitgelezen portefeuille van binnen- en buitenlandse bedrijven. Toch ligt hij nog steeds net iets voor op de nummer 2, zij het slechts een neuslengte.

Kees Storm
Runner-up Kees Storm maakt zes jaar na zijn terugtreden als CEO van Aegon eveneens steevast deel uit van de kopgroep. Die positie heeft hij vooral te danken aan zijn prestigieuze commissariaat bij Unilever. Storm is naast president-commissaris van KLM en toezichthouder bij Pon, ook nog steeds commissaris bij Aegon. Daar werd hij het afgelopen jaar geconfronteerd met de affaire rond de woekerpolissen waar de verzekeraar onder zijn eigen bewind groot mee werd. Als oud-topman is het dan toch lastig toezicht houden. Ook de kapitaalinjectie van drie miljard euro door de Nederlandse Staat zal even slikken zijn geweest voor de man die tien jaar geleden, in 1999, nog 8,6 miljard euro uitgaf voor de overname van Transamerica. Een dergelijke acquisitie zou in deze magere tijden zeker worden tegengehouden door het veto van de onlangs door Wouter Bos benoemde overheidscommissarissen: Karla Peijs en oud-AFM-voorzitter Arthur Docters van Leeuwen.
Op nummer 3 staat Wim Kok. Naast KLM (waar hij Storm tegenkomt), is Kok commissaris bij Shell, TNT en ING. Bij dit laatste commissariaat krijgt ook de voormalig premier te maken met overheidscommissarissen: oud-DSM-topman Peter Elverding (nr. 9) en Lodewijk de Waal, met wie hij een vakbondsverleden deelt. Rode en Rijnlandse versterking dus voor Kok, die bovendien door de Staat van zijn ‘duivelse dilemma' af is geholpen, doordat Wouter Bos de bonussen van het bestuur heeft geschrapt, in ruil voor tien miljard euro overheidssteun. Nu Kok zijn supercommissariaat bij Stork heeft afgerond, zou Bos zijn partijgenoot en voormalige ambtsgenoot mooi ergens kunnen inzetten als overheidscommissaris, mocht de crisis ook steunverlening aan non-financials noodzakelijk maken.

Stoelendans van old-boys
Vergeleken met vorig jaar is de top drie ongewijzigd gebleven. Deze hegemonie van Van Lede, Storm en Kok zegt niet alleen iets over hun kwaliteiten als topcommissaris en vaak uitstekende netwerk (vooral Van Lede), maar ook over de onbeweeglijkheid aan de top van het Nederlandse bedrijfsleven. Het gebrek aan doorstroom heeft mede te maken met de code-Tabaksblat, die nog steeds de riante benoemingstermijn van drie keer vier jaar als maximum hanteert. Volgens zowel governance- als ervaringsdeskundigen duurt effectief toezicht slechts zo'n acht jaar lang, hoe bekwaam de toezichthouders in kwestie ook zijn. Waarom mogen commissarissen dan toch langer blijven zitten dan de president van de VS? Tabaksblat heeft destijds het old-boys network opengebroken met de maximering van het aantal commissariaten op vijf. Bovendien hebben de buitenlandse overnames van Nederlandse bedrijven en de toenemende ‘concurrentie' van buitenlandse commissarissen in het afgelopen decennium het aantal beschikbare toezichtposities aanzienlijk uitgedund. Daarmee is het voorheen sterk verweven netwerk van zijn harde kern ontdaan en kunnen commissarissen niet langer kwartetten met hun toezichtfuncties. Het ene kwartet dat hen gebleven is (met een dubbel tellend president-commissariaat als joker) houden ze echter des te steviger vast. Voor de top50 betekenen deze ontwikkelingen dat de verschillen in aantallen commissariaten afnemen en de onderlinge dynamiek toeneemt. De verschuivingen binnen de top50 zijn dan ook vaker het gevolg van fluctuaties in de omvang van de onderneming en daarmee in de zwaarte van het commissariaat, dan van veranderingen in het aantal toezichtposities. Een derde van de commissarissen in de top50 is weliswaar nieuw, maar daarbij is eerder sprake van een stoelendans van old-boys. Voor nieuwe danseurs of danseuses stopt de muziek veel te weinig om ook een stoel te bemachtigen. Het zou dan ook mooi zijn geweest zijn als de aangepaste code-Tabaksblat dit keer ook het heilige huisje van de (automatische) herbenoeming en de maximale zittingstermijn had aangepakt.

Activisten houden zich koest
De enige echte nieuweling in de top10 is dan ook Erik van de Merwe (nr. 5). Hij is meteen ook de hoogste binnenkomer, een gevolg van zijn benoeming tot tijdelijk president-commissaris van Fortis Bank Nederland, ook alweer een staatsbenoeming. Hetzelfde geldt voor Michael Enthoven (nr. 38), de gewezen topman van NIBC die niet wist wat ‘subprime' betekende, liet zich omscholen tot officier van justitie en mag nu zowel bij Fortis als bij ABN Amro aan de slag als commissaris. Inmiddels is eindelijk de gordiaanse knoop doorgehakt: ABN Amro en Fortis worden in elkaar geschoven. De fusiecombinatie krijgt straks Gerrit Zalm als topman en voormalig ING-bestuurder Hessel Lindenbergh (nr. 44) als president-commissaris. Lindenbergh vervangt Van de Merwe als president-commissaris en zal volgend jaar dan ook substantieel hoger scoren in de top50. Van de Merwe blijft aan als gewoon commissaris en zal een aantal posities dalen.
Jan Michiel Hessels (nr. 6) en Klaas Westdijk vertegenwoordigden het Nederlandse smaldeel in de inmiddels uitgeholde holding van Fortis. Westdijk treedt af, Hessels gaat als vicevoorzitter nog even door. Als de grote aandeelhouders hem tenminste willen herbenoemen. Ze zijn op zijn zachtst gezegd niet gelukkig met de manier waarop Hessels hun belangen heeft behartigd bij de ontmanteling van het Fortis-concern. Bovendien is Hessels medeverantwoordelijk voor de risicovolle en te dure overname van ABN Amro. Daarmee zou de voormalig topman van Vendex KBB een van de eerste slachtoffers zijn van de kredietcrisis. Tot nu toe weten de commissarissen bij banken en andere financials verrassend genoeg buiten schot te blijven Zo mogen de commissarissen van ABN Amro nog blijven zitten tot 1 juli 2009. De relatieve rust laat zich verklaren doordat activistische aandeelhouders zich koest houden. Schudden ze bij de vorige top50 nog flink aan de boom bij beursgenoteerde ondernemingen, ondertussen laten ze zich nauwelijks meer horen. Ze zijn veel te druk met noodverkopen om het beleende vege lijf te redden. In hun plaats is een andere activistische aandeelhouder opgestaan: het staatsfonds van Wouter Bos. De Staat laat de toezichthouders echter gewoon zitten en plaatst er alleen poppetjes bij, voorzien van een vetorecht om hoge beloningen en megalomane overnameplannen tegen te houden.

Toezicht in het kwadraat
Ook nieuw in de top10 en tweede hoogste binnenkomer is André Olijslager. De oud-topman van Friesland Foods werd president-commissaris bij Heijmans en commissaris bij Hagemeyer, na de overname door Rexel. Aan het zieltogende Heijmans zal Olijslager de handen meer dan vol hebben. Gelukkig eindigen twee andere tijdrovende klussen, Samas en ABN Amro, respectievelijk begin en zomer 2009. De grootste stijger op de bestaande lijst is Piet Klaver (van nr. 50 naar nr. 17), oud-topman van SHV. Hij was al commissaris hij zijn oude werkgever en bij ING en kreeg er een commissariaat bij TNT bij, waar hij de beoogd opvolger van Jan Hommen (nr 4.) is als president-commissaris. Hommen is ook president-commissaris bij ING en Reed Elsevier. Omdat voorzitterschappen dubbel tellen komt hij uit op zes toezichtposities: één meer dan de code-Tabaksblat tolereert. Door het stokje aan Klaver door te geven, komt hij weer netjes uit op het maximum van vijf. Ook Frans Cremers (nr. 11), Elverding (nr. 9) en Martijn van der Vorm (nr. 31) zijn fors gestegen. Annemiek Fentener van Vlissingen steeg tien plaatsen naar nr. 16 en is daarmee de hoogste vrouw op de lijst. In totaal staan er vier vrouwen in de top50, een verdubbeling ten opzichte van vorig jaar.

De grootste daler op de lijst is Adri Baan: hij zakte van een vijfde plaats naar nr. 42. Het oud-bestuurslid van Philips - en de broer van oud-DAF-topman Cor Baan - raakte zijn voorzitterschap bij Hagemeyer kwijt, na de overname door het Franse Rexel. Bovendien trad hij af bij twee buitenlandse commissariaten: ICI en International Power. Baan heeft nog wel een andere bijzondere toezichtbaan: hij is voorzitter van de raad van toezicht van de Autoriteit Financiële Markten. Een soort toezicht in het kwadraat dus.

Verloven intrekken?
De meeste commissarissen op de lijst zijn inmiddels gepensioneerd en daarmee ‘beroeps'. Negen commissarissen zijn daarnaast echter actief als bestuurder, een vergelijkbaar aantal met de tien actieve bestuurders van vorig jaar. Volgend jaar zou dat lijstje echter wel eens danig geslonken kunnen zijn. Met een kredietcrisis en een recessie hebben de meeste bestuurders de handen in eigen huis meer dan vol. Dat is logisch, hoe jammer het tegelijkertijd ook is. Actieve bestuurders zijn immer relatief jong en worden zelf dagelijks geconfronteerd met de zaken waarop ze als commissaris toezicht moeten houden. Bovendien kennen ze uit eigen ervaring de trucjes waarmee bestuurders hun commissarissen om de tuin proberen te leiden. Als de bestuurders er niet uit zichzelf voor kiezen om hun commissariaten op te geven, maken hun eigen commissarissen die keuze wellicht voor hen. Want in crisistijd worden commissarissen altijd strenger en stellen ze zich meer op als toezichthouder dan als adviseur. Misschien zouden ze zich voortaan ook in niet-crisistijd iets assertiever moeten gedragen. Dan had de huidige crisis misschien iets minder fel toegeslagen.

Lees ook:
> De volledige Top50 Machtigste Commissarissen