Hoogleraar Mirjam van Praag: Succes is geen vereiste voor ondernemerschap

Datum: 07-10-2011

Hoogleraar Mirjam van Praag: Succes is geen vereiste voor ondernemerschap

Het Nederlandse ondernemerschap ligt onder vuur. Ontbreekt het in ons land aan gedegen scholing, voldoende ambitie of authentieke innovatie? Mirjam van Praag, Hoogleraar Ondernemerschap en Organisatie aan de UvA, geeft in een serie Managementdenkers haar visie op ondernemerschap.

Mirjam van Praag is als hoogleraar Ondernemerschap en Organisatie verbonden aan de Faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Universiteit van Amsterdam. Haar kennis van de theorie op dit vakgebied combineert ze graag met ondernemende daadkracht. Daarom richtte ze in 2006 het Amsterdam Center for Entrepreneurship (ACE) op. Dit samenwerkingsverband van overheid en bedrijfsleven probeert de brug te slaan tussen theorie en praktijk van succesvol zakendoen. Van Praag: ‘Succes is geen vereiste voor ondernemerschap. Maar in mijn droomdefinitie van ondernemerschap is het wel van belang dat er snel iets nieuws voortkomt uit zo’n bedrijf. Zo niet, dan vind ik zo iemand nog wel een ondernemer maar niet heel ondernemend. In dat verband wordt in Nederland vaak onderscheid gemaakt tussen ondernemer en entrepreneur. Entrepreneur staat voor de ambitieuze en succesvolle ondernemer, die met vernieuwende dingen bezig is en die op groei gericht is. Maar in het Engels is dit typisch Nederlandstalige onderscheid natuurlijk niet te maken.’

Ondernemerschap, wat is dat precies? ‘Er zijn in ons vakgebied nog altijd veel verschillende definities: wat bepaalt of iemand ondernemer is? Als je als empirisch onderzoeker met de grote getallen aan de slag gaat, definieer je een ondernemer meestal als degene die een bedrijf opricht of een bedrijf overneemt. Dan is dus ook een zzp'er een ondernemer. Iemand die voor eigen rekening en risico werkt.’

Is het ook van belang dat er investeringen worden verricht met het oog op de continuïteit van de onderneming? ‘In empirisch onderzoek niet, want dat kun je dan niet identificeren. Je selecteert vaak op basis van het type belasting dat iemand betaalt. Stap twee is: wat is een succesvol ondernemer? Dat gaat om groei en personeel, investeringen en winst. Je ziet daar grote verschillen tussen succesvol en minder succesvol, tussen wat bijdraagt en minder bijdraagt aan de economie in termen van groei. Zzp’ers vallen vaak in die laatste categorie.’

Kun je ook in loondienst ondernemer zijn? ‘Natuurlijk zijn er veel mensen die binnen een grotere organisatie in hun eigen functie en op hun eigen afdeling heel ondernemend zijn, min of meer autonoom initiatieven nemen, groei creëren… dan spreken we van ‘intern ondernemerschap’. Dat is heel belangrijk voor de innovatiekracht van die bedrijven. Maar het is in de strikte zin geen ondernemerschap, want het is niet voor eigen rekening en risico.’

Als daar de crux zit – voor eigen rekening of risico – dan is ook een CEO geen ondernemer. Die speelt immers met andermans geld? ‘Inderdaad. Een CEO van een groot bedrijf kán ook ondernemer zijn, maar alleen als het ook echt zijn eigen bedrijf is. Het gaat erom dat hij er voor eigen rekening en risico in zit. Zelfs als het een bedrijf betreft waarover je zelf niet meer de dagelijkse leiding hebt. Zolang het jouw bedrijf is, is het jouw ondernemerschap.’

Is ondernemerschap aangeboren? ‘Tot nu toe is er nog geen onderzoek geweest dat dit heel direct aantoont. Maar je kunt het voor een deel zeker ontwikkelen. Je hebt bepaalde aangeboren eigenschappen nodig en je hebt vaardigheden en kennis nodig. Een van de eigenschappen is een bepaalde risicohouding. Je moet tegen onzekerheid kunnen, ‘omgaan met ambiguïteit’, de sprong in het diepe durven maken, tegen de stroom in durven gaan. Daarnaast zijn er skills die je goed kunt ontwikkelen. Creativiteit kun je trainen, net als marktgerichtheid. Als je het in je hebt, kun je door scholing en training een betere ondernemer worden. Dat hebben wij al met diverse onderzoeken laten zien. ‘Daarnaast is opportunity recognition heel belangrijk. Dat je op een bepaalde manier om je heen kijkt. Deels aangeboren, maar ook dat kun je trainen. Een groot deel van de bevolking is op zich geschikt om te ondernemen. Maar het allergrootste deel komt niet op de gedachte, merkt het niet, of realiseert zich domweg niet dat ze het in zich hebben.’

Veel ondernemers kunnen niet stil zitten, willen steeds iets nieuws beginnen. ‘Ook dat is voor een deel aangeboren. Ik denk dat veel ondernemers ADHD hebben – diezelfde rusteloosheid.Heel gefocust bezig kunnen zijn met één ding, en dan opeens de focus verleggen naar het volgende. Die zucht naar nieuwe dingen, een onrust bijna.’

Moet je een ‘leider’ zijn om succesvol te kunnen ondernemen? ‘Ja, je moet visie hebben, de strategie bepalen en zorgen dat die wordt uitgevoerd. Ook moet je in staat zijn om mensen te motiveren. dat geldt voor ondernemers met personeel, maar ook voor zzp’ers. Ook die moeten zorgen voor motivatie, van zichzelf in dat geval. En daar moet je dan weer de capaciteiten voor hebben.’

Zijn er trends in ondernemerschap? ‘Traditioneel waren ondernemers bezig met één bedrijf. In de afgelopen jaren zag je veel serieel ondernemerschap: iemand begint een bedrijf, bouwt het op, maakt het een succes, verkoopt het en begint weer iets nieuws. Nog nieuwer is – van een trend kunnen we nog niet spreken – dat er een generatie mensen lijkt aan te komen die simultaan onderneemt, via een aantal bedrijven tegelijk naast elkaar. daar willen we binnenkort nader onderzoek naar doen. We zijn wel benieuwd wat dat voor types zijn.’

Verwacht u dat het simultaan ondernemen een grote rol gaat spelen? ‘Ik kan me voorstellen dat het oprichten en leiden van meerdere bedrijven tegelijkertijd heel uitdagend is. Bovendien zou het kunnen zijn dat het ene bedrijf ervan kan profiteren dat dezelfde ondernemer ook een ander bedrijf leidt. Managementconsultants kunnen toch ook vaak goed adviseren doordat ze vergelijkbare cases al eerder hebben bestudeerd in een wat andere omgeving? En ondernemers komen dan misschien op echt grensverleggende nieuwe combinaties. Ambitieuze en getalenteerde mensen zouden hier dus echt waarde kunnen toevoegen.’

Wat zijn andere hot topics op dit moment? ‘Centraal staat het streven naar kennisvalorisatie – het te gelde maken van kennis. Daarom is voortdurend onderwijs zo belangrijk. Het klassieke beeld dat mensen hebben bij ondernemers is de eenvoudige self made man. Maar voor echt succes moet je vaak internationaal gaan en is een universitaire studie een must. Dat komt doordat ondernemerschap tegenwoordig hogere eisen stelt aan de kennis en het analytisch vermogen. Het is complexer en internationaler. Je moet ook veel slimmer zijn om te kunnen schaken op het schaakbord van vandaag.’

Hoe scoort Nederland op die punten? ‘Als je naar de aantallen ondernemers kijkt, gaat het geweldig met het Nederlandse ondernemerschap. Volgens recent onderzoek is Nederland zelfs het meest ondernemende land. Het komt vooral door de stijging van het aantal zzp’ers. Het aandeel zelfstandigen mét personeel groeit niet of nauwelijks. Dat is op zichzelf niet erg. Maar ik vind het wel zorgelijk dat er zo weinig nieuwe gróte Nederlandse bedrijven bij komen. Welk recent gestarte Nederlandse bedrijf is internationaal werkelijk groot, zoals TomTom? Ook scoren we betrekkelijk laag op innovaties.’

Waar komt dat door? ‘Een veelgehoorde verklaring is dat het te moeilijk zou zijn om financiering te vinden. Maar voor echt goede ideeën valt dat doorgaans nog wel mee. Mijn theorie is dat de ambitie om werkelijk te groeien en te innoveren vaak ontbreekt. Ondernemerschap wordt gezien als een manier om autonomie, vrijheid, te verwerven. degenen die echt willen uitblinken, zien het ondernemerschap niet als hun droom, maar streven een carrière na als werknemer en manager. uitzonderingen daargelaten uiteraard. De pure innovatiedrang die nodig is om iets een succes te maken, die zie je niet vaak.’

Wat is daaraan te doen? ‘Een paar dingen. Er is onder meer een cultuuromslag nodig: het moet sociaal aantrekkelijker worden om ondernemer te zijn, we moeten af van het taboe op falen. Dat heeft alles te maken met de Hollandse cultuur en het imago van de startende ondernemer. In het buitenland is een ondernemer een held, een rolmodel, iemand die lef toont. In Nederland wordt voor jezelf beginnen vaak gezien als ‘hij kan geen baan vinden en begint daarom maar voor zichzelf ’. Daar is nog heel wat te verbeteren. We moeten rolmodellen creëren, via tijdschriften, andere media en bijvoorbeeld ondernemersnetwerken, zodat ondernemers helden worden. Dat helpt een positieve spiraal op gang te brengen die nodig is voor innovatief ondernemerschap.’

Wat kan de overheid doen om het ondernemersklimaat te verbeteren? ‘Om te beginnen zouden ze een aantal fiscale zaken kunnen repareren. Daarnaast is het belangrijk om het onderwijscurriculum te rectificeren. Derde punt is het verbeteren van de geldstromen naar onderwijs en onderzoek, voor meer prikkels voor innovatie met kennis. Verder kan de overheid een rol spelen bij het verbeteren van het imago van ondernemerschap. Zodat de talenten die we hebben niet ergens in een grote organisatie opgesloten raken maar zelf gaan ondernemen.’

Waarom mogen onze talenten niet lekker voor een gerenommeerde multinational gaan werken? ‘Omdat de high potentials in Nederland toch al vaker dan in andere landen lijken te kiezen voor een baan in een grote organisatie. Jammer, want daar krijgen ze vaak maar beperkte autonomie en kunnen ze hun kennis en vaardigheden dus maar gedeeltelijk ontwikkelen en aanwenden. Dan komen ze dus niet optimaal tot hun recht. Dat is jammer voor henzelf én voor Nederland.’

En hoe krijgen we daar verandering in? ‘Goed ondernemerschap vergt vaak veel opleiding en kennis, en de ruimte om je talenten te gebruiken. Daarom moeten mensen zich meer gaan afvragen in welke positie ze het meeste uit hun kennis, talenten en vaardigheden kunnen halen. Uit onderzoek blijkt dat zelfstandig ondernemers vaak meer rendement behalen op hun investeringen in kennis en vaardigheden dan medewerkers in loondienst, doordat ze meer autonomie hebben om hun werk in te richten rondom hun vaardigheden. Voor grote bedrijven is de uitdaging: ‘hoe geef ik mijn talenten maximale ruimte om hun mogelijkheden in te zetten?’. Intern ondernemerschap dus. En we moeten blijven opleiden, want dat maakt je een betere ondernemer. Niet alleen de medewerkers moeten regelmatig op cursus, ook de baas zelf moet terug in de schoolbanken.’

Gert van der Houwen is algemeen directeur van Nive, de Nederlandse Vereniging voor Managers.

Lees ook:
> CV Mirjam van Praag
> Erfelijkheid van ondernemerschap
> Rondetafeldiscussie over leiderschap
> Interview met NIVE-directeur Gert van der Houwen
> Nive directeur Van der Houwen: management moet een vak worden

Lees ook:
> Henry Mintzberg: De tijd van de narcistische leider is voorbij
> Manfred Kets de Vries: De aandacht voor leiderschap is pure angst


Mirjam van Praag

  • Directeur wetenschappelijk ACE
  • Hoogleraar Universiteit van Amsterdam (UvA)
  • Kroonlid SER
  • Voorzitter Amsterdamse Academische Club
  • Commissaris CBP
  • Voorzitter Amsterdam Academic Club
  • Lid Raad van Toezicht Kriterion

White collars working blue

Van knelpunt in uw operationeel proces naar meetbaar en blijvend resultaat? Kijk hoe First Consulting dit samen met uw medewerkers aanpakt. >> Bekijk filmpje