Jaap de Hoop Scheffer: ‘Geopolitiek en bedrijfsvoering’
17-11-2026 | Interviewer: Charles Honée | Auteur: Angelo van Leemput | Beeld: Gregor Servais
De wereldorde is in snel tempo aan het veranderen. De Verenigde Staten zijn niet langer vanzelfsprekend de ‘beschermheer’ van Europa, China is uitgegroeid tot een volwaardige wereldmacht en Rusland probeert zijn verloren invloed terug te winnen. Ook voor bestuurders en commissarissen van Nederlandse bedrijven heeft dat verstrekkende gevolgen, zegt Jaap de Hoop Scheffer, oud-minister van Buitenlandse Zaken en voormalig NAVO-secretaris-generaal. Geopolitiek en economie zijn volgens hem samengesmolten. ‘Boards zullen moeten wennen aan een nieuw normaal dat voorlopig helemaal geen normaal is.’
Landgoed Clingendael blaakt in de herfstzon. Op kantoor biedt Jaap de Hoop Scheffer zijn gast Charles Honée (A&O Shearman) een plek met uitzicht over het landgoed aan. ‘De beste plek is voor de gasten.’ Hier bij Clingendael is De Hoop Scheffer – ‘in de herfst van mijn loopbaan, of misschien zelfs wel de vroege winter’ – voorzitter van de raad van toezicht. De voormalige minister van Buitenlandse Zaken is uitgegroeid tot een van de meest gezaghebbende stemmen in Nederland op het gebied van geopolitiek. Ook boardrooms weten De Hoop Scheffer goed te vinden, vertelt hij in gesprek met Honée: ‘Zes of zeven jaar geleden gaf ik presentaties over geopolitiek aan raden van bestuur. Dan kreeg ik na afloop vaak te horen: “Interessant verhaal, Jaap, dankjewel, maar wij gaan nu weer terug naar onze business.” Dat is veranderd. Vandaag staat dit onderwerp hoog op vrijwel iedere bestuursagenda.’
We leven in een tijd van oorlogen, handelsspanningen en grote geopolitieke onzekerheid. Wat is er fundamenteel veranderd?
‘Vrijwel alles is veranderd. Als ik terugkijk op mijn eigen loopbaan, ben ik opgegroeid als Atlanticus. Ik ben dat altijd gebleven en ik heb ook altijd gedacht dat een sterke trans-Atlantische relatie uitstekend samengaat met een ambitieus Europa, een sterke Europese Unie. Lange tijd leefden wij in een wereld waarin één supermacht de dienst uitmaakte: de Verenigde Staten. Ondanks alle fouten die de Amerikanen maakten, in Vietnam of Irak, waren zij uiteindelijk toch de macht die de internationale orde bijeenhield. Na de val van de Muur ontstond in Europa het gevoel dat we de geschiedenis hadden gewonnen. Francis Fukuyama sprak over “The End of History”. Wij dachten dat de liberale democratie had gezegevierd en dat de rest van de wereld vanzelf onze kant op zou bewegen. Dat bleek een enorme misrekening. Sterker nog: we zijn er lui en zelfgenoegzaam door geworden.’
Lui en zelfgenoegzaam. Waar zit dat precies in?
‘Voor onze veiligheid vertrouwden we op de Amerikanen, voor energie op de Russen en voor veel industriële productie op China. De Amerikanen betaalden voor onze defensie, Russisch gas stroomde via Nord Stream Europa binnen en China groeide uit tot de fabriek van de wereld. Achteraf bezien hebben we te lang gedacht dat die situatie vanzelfsprekend was. En we gingen ervan uit dat als landen maar rijk genoeg werden, zij uiteindelijk zouden willen worden zoals wij. We dachten bovendien dat een economische ontwikkeling zoals China die heeft doorgemaakt onmogelijk zou zijn onder een autoritair systeem. Dat bleek allemaal onjuist. De Amerikanen hebben ons jarenlang gewaarschuwd dat we te weinig investeerden in defensie. Maar wij zagen daar de noodzaak niet van. Globalisering werkte immers uitstekend. De handel floreerde. Ik weet nog dat ik met Angela Merkel over Nord Stream sprak en tegen haar zei: “Frau Bundeskanzlerin, liebe Angela: Nord Stream 1 en 2 zijn toch puur geopolitieke zaken?” Nee, zei ze, het is puur economisch, het is Wandel durch Handel – verandering door handel. De wereld was maakbaar en de economie zou politieke problemen oplossen. Die wereld bestaat niet meer. Als Fukuyama sprak over het einde van de geschiedenis, dan leven wij nu in “het einde van het einde van de geschiedenis”.’
Wat zijn volgens jou de belangrijkste geopolitieke kantelpunten geweest?
‘De opkomst van China als tweede supermacht is zonder twijfel een van de grootste veranderingen van onze tijd. Waar de Verenigde Staten lange tijd dominant waren in economische, politieke én militaire zin, zie je nu een situatie ontstaan waarin China in veel opzichten gelijkwaardig is geworden. Daarnaast is er Rusland. Voor mij ligt een belangrijk moment in 2007, toen Vladimir Poetin op de Veiligheidsconferentie van München voor het eerst openlijk duidelijk maakte dat hij de nieuwe wereldorde niet accepteerde. Daar ontvouwde hij zijn stravisie op de terugkeer naar een groot Russisch rijk. Vervolgens kwam de NAVO-top van Boekarest in 2008, waar ruzie ontstond over een mogelijk toekomstig NAVO-lidmaatschap van Oekraïne. Die top staat mij nog altijd helder voor de geest, omdat ik als secretaris-generaal middenin dat geruzie zat. Met name Bush en Merkel lagen geweldig met elkaar overhoop.
Er kwam een waterig compromis uit, waarin werd gesteld dat Oekraïne “ooit” lid zou kunnen worden van de NAVO. De volgende ochtend sprak ik Poetin. “Secretaris-generaal”, zei hij, “u begrijpt toch wel dat dit nooit zal gebeuren?” Ik vroeg hem met gespeelde naïviteit: “Wat bedoelt u precies, mister- president?” Waarop hij me bijna toebeet: “Ik neem aan dat u uw eigen communiqué gelezen hebt?” Kort daarna viel Rusland Georgië binnen. Toen volgden de annexatie van de Krim in 2014, de oorlog in Oost-Oekraïne en uiteindelijk de grootschalige invasie van februari 2022. Als je terugkijkt, zie je een consistente lijn. Poetins ambitie is nooit veranderd. Hij wil zijn rijk terug.’
Tegelijkertijd staat ook de relatie van Europa met Amerika onder druk.
‘Dat is misschien wel de belangrijkste verandering. Gedurende mijn hele loopbaan vormde de trans-Atlantische relatie een stabiele constante. Die vanzelfsprekendheid is verdwenen. We hebben, ook na de blue wave van de midterms, nog twee jaar te maken met een Amerikaanse president die sterk transactioneel denkt. Hij bekijkt internationale politiek in belangrijke mate door de bril van deals en directe belangen. Ik maak me zorgen over die koers en over de trans-Atlantische relatie. De NAVO heeft op dit moment één absolute prioriteit: voorkomen dat de Verenigde Staten afhaken. Daarom begrijp en steun ik ook de benadering van Mark Rutte als secretaris-generaal van de NAVO. Je kunt kritiek hebben op de toon of de tactiek, maar de werkelijkheid is dat er momenteel, in deze woelige tijden, nauwelijks een alternatief bestaat.’
Veel Europese politici zeggen dat Europa strategisch autonomer moet worden. Moet Europa zich steviger tegenover Washington opstellen?
‘Uiteindelijk wel, maar daar zit een cruciale voorwaarde aan. Zolang Europa niet in staat is zichzelf militair te verdedigen, blijft er op veiligheidspolitiek geen realistisch alternatief bestaan voor nauwe samenwerking met de Verenigde Staten. Wat Europa wél moet doen, is zichzelf de ambitie opleggen om rond 2030 en daarna veel zelfstandiger te worden. Dat geldt voor defensie, maar zeker ook voor technologie, energie en industrie. Op al die terreinen zijn we nog steeds veel te afhankelijk van anderen. Ik zie dus twee bewegingen tegelijk: op het gebied van veiligheid blijft engagement met de Verenigde Staten noodzakelijk. Op andere terreinen moeten we juist veel meer op eigen benen leren staan. Maar daar zal ook voor betaald moeten worden.’
Is Europa daar volgens jou toe in staat?
‘Dat hangt in belangrijke mate af van de politieke ontwikkelingen binnen Europa zelf. In veel landen zie je politieke verschuivingen en toenemende polarisatie. Het is spannend wat de komende verkiezingen in de belangrijkste Europese landen gaan brengen. De geopolitieke situatie vraagt om een sterker en slagvaardiger Europa, terwijl de politieke ontwikkelingen in veel landen juist de andere kant op lijken te bewegen. Toch zie ik geen alternatief. Of het nu gaat om veiligheid, technologie, energie of handel: uiteindelijk zullen Europese landen veel nauwer moeten samenwerken.’
Je noemt technologie expliciet. Waarom vind je digitale soevereiniteit zo belangrijk?
‘Omdat strategische autonomie tegenwoordig niet meer uitsluitend politiek/militair is. Digitale autonomie is minstens zo belangrijk geworden. Sterker nog: de klassieke en de digitale vorm van soevereiniteit beginnen steeds meer samen te vallen. Europa loopt schrikbarend achter. Vrijwel al onze data staan op Amerikaanse servers, óók de data van Nederlandse bedrijven en Nederlandse bestuurders. Amerikaanse technologiebedrijven domineren een groot deel van de digitale infrastructuur waarop onze economie draait. Als een Amerikaanse president toegang wil tot die data, heeft hij daar de wettelijke mogelijkheden voor. Ik denk niet dat dat voor Europa of voor een Nederlands bedrijf een wenselijke situatie is.’
Wat heeft Europa te bieden op digitaal gebied?
‘Nog veel te weinig. We hebben in Europa nauwelijks een eigen digitale infrastructuur. Maar wat mij misschien nog meer zorgen baart, is dat de Europese reflex vaak versnippering is. Neem het Franse ai-bedrijf Mistral. Niet vergelijkbaar met OpenAI of Anthropic, maar het zou wel de nucleus kunnen vormen van een serieuze Europese digitale strategie. Vervolgens hoor je alweer stemmen die zeggen dat ieder land vooral iets voor zichzelf moet bouwen. Als Europa ergens een strategische prioriteit van moet maken, dan is het van het versterken van onze digitale soevereiniteit. Anders blijven we onze eigen afhankelijkheid financieren.’
Welke rol zie je voor overheden?
‘Het begint met bewustwording. Daarna moet er veel meer samenwerking ontstaan tussen publieke en private partijen. Tegelijkertijd moeten we realistisch zijn. Europese overheden kunnen niet alles financieren. Daarvoor is ook privaat kapitaal nodig. En precies daar stuiten we op een Europees probleem. Mario Draghi heeft daar terecht op gewezen: zolang Europa geen echte kapitaalmarktunie heeft, blijft veel investeringsgeld aan de zijlijn staan. Dat remt ons af.’
Wat betekent dit voor de toekomst van globalisering?
‘De oude wereld van onbeperkte globalisering en oneindig efficiënte supply chains komt niet terug. Dat tijdperk ligt achter ons. De Wereldhandelsorganisatie WTO ligt aan het infuus. Handelsconflicten nemen toe. Sancties, boycots en exportrestricties zijn onderdeel geworden van geopolitieke machtsuitoefening. Tegelijkertijd ontstaan er nieuwe handelsstromen. Europa zoekt meer samenwerking met India, Indonesië en Mercosur-landen. Maar de belangrijkste conclusie blijft: geopolitiek en geo-economie zijn met elkaar versmolten.’
En daarmee is geopolitiek in de boardroom beland?
‘Geopolitics came crashing into the boardroom, zeg ik altijd. Zes of zeven jaar geleden gaf ik presentaties over geopolitiek aan raden van bestuur. Zoals ik al zei kreeg ik na afloop te horen: “Interessant verhaal, Jaap, dankjewel, maar wij gaan nu weer terug naar onze business.” Dat is veranderd. Vandaag staat dit onderwerp hoog op vrijwel iedere bestuursagenda. Op alle terreinen beïnvloeden politieke beslissingen direct de bedrijfsvoering. Het zijn vandaag geen politieke vragen meer, maar ondernemingsvragen.’
Wat betekent dat concreet voor bestuurders en commissarissen?
‘Mijn belangrijkste advies luidt: make your friends before you need them. Zorg dat je relaties opbouwt voordat een crisis zich aandient. Een bestuurder die pas contact zoekt met een ministerie of Brussel wanneer een probleem ontstaat, is eigenlijk al te laat. In de huidige wereld is toegang tot besluitvormers van groot belang. Ik noem dat wel eens de regel van het mobiele telefoontje op zondagavond. Als je een bestuurder of beleidsmaker op zondagavond kunt bellen omdat je al een relatie hebt opgebouwd, spreek je iemand rechtstreeks. Op maandagochtend zit er een heel apparaat tussen. Dat verschil kan cruciaal zijn.’
Het voorbeeld van ASML komt telkens terug…
‘Omdat het een schoolvoorbeeld is van hoe geopolitiek tegenwoordig direct ingrijpt in de strategie van een onderneming. Kijk naar de discussie over de export van chipmachines naar China en de mogelijkheid dat de VS verdere exportrestricties aan het bedrijf zouden willen opleggen. Dan wordt onmiddellijk duidelijk hoe geopolitiek en bedrijfsvoering met elkaar verweven zijn geraakt. Stel dat de spanningen verder oplopen. Dan moet je kunnen terugvallen op relaties, netwerken en politieke steun. Dan moet je de weg kennen in Den Haag, maar zeker ook in Brussel. Strategische belangen vragen om coalities. Dat is bij ASML dik in orde, maar relevant voor iedere internationaal opererende onderneming.’
Wat vraagt deze tijd van leiders?
‘Meer zichtbaarheid. Ik ben het eens met Jan Hommen, voormalig ceo van ING, die al jaren betoogt dat ceo’s nadrukkelijker moeten deelnemen aan het publieke debat. Te veel bestuurders blijven op de achtergrond. Ze zijn te onzichtbaar. Bestuurders hoeven niet overal een mening over te hebben, maar zij kunnen vanuit hun praktijkervaring wel degelijk een bijdrage leveren aan het debat. Leiderschap speelt zich tegenwoordig niet alleen binnen de muren van de onderneming af.’
In de Corporate Governance Code is veel ruimte ingeruimd voor langetermijnwaardecreatie en voor aandacht voor alle stakeholders. Komt dat niet onder druk te staan?
‘Dat is één van de lastigste kwesties. Europa moet nadenken over zijn staalindustrie, chemische industrie en andere strategische sectoren. Daar kleven milieunadelen aan en daarom hebben we lang gedacht: laat anderen dat maar doen. Maar als je geen staal meer produceert, kun je uiteindelijk ook geen defensiematerieel meer produceren. Sommige discussies zullen daarom opnieuw gevoerd moeten worden. Wat willen we zelf kunnen maken? Welke afhankelijkheden accepteren we? Ik vind dat het stakeholdersmodel waar mogelijk moet worden verdedigd. Maar we moeten ook eerlijk zijn: onder de huidige geopolitieke omstandigheden zullen sommige strategische keuzes spanning opleveren. Dan moeten leiders keuzes maken.’
Je pleit uiteindelijk voor een grotere weerbaarheid?
‘Ja. Wij zijn een just-in-time-samenleving geworden. Alles moet exact op tijd werken. De lactosevrije yoghurt moet om tien voor drie in het schap van de Albert Heijn liggen, niet om tien over drie. Maar geopolitieke schokken dwingen ons om een just-in-case-samenleving te worden. Dat vraagt een andere manier van denken. Dat betekent scenario’s oefenen. Wat gebeurt er als een haven stilvalt? Als de energievoorziening uitvalt? Als digitale infrastructuur wordt aangevallen? Als cruciale grondstoffen plotseling niet meer beschikbaar zijn? We zijn onvoldoende gewend om over dat soort scenario’s na te denken. Terwijl het risico reëel is. Denk aan Rotterdam. Voormalig havenbaas Allard Castelein wees me er eens op hoe ontwrichtend het zou zijn wanneer een schip dwars in de Nieuwe Waterweg zou komen te liggen. Dat zijn precies de scenario’s die je moet oefenen. Niet omdat ze waarschijnlijk zijn, maar omdat de gevolgen enorm kunnen zijn. Overheden moeten dat doen. Maar boards moeten dat eveneens doen. Weerbaarheid moet een kernonderdeel van governance worden, zowel in het publieke als in het private domein.’
Als jij morgen door een voorzitter van een raad van commissarissen wordt gevraagd om advies, wat zijn dan je belangrijkste aanbevelingen?
‘Allereerst: wen aan het nieuwe normaal. Of beter gezegd: wen aan een situatie die helemaal niet normaal is. Er komt voorlopig geen nieuwe stabiele wereldorde. We bevinden ons in een overgangsfase waarvan niemand precies weet waar die eindigt. Ten tweede: accepteer dat improvisatie onderdeel wordt van leiderschap. Politici improviseren. Diplomaten improviseren. Bestuurders zullen dat ook moeten doen. De wereld verandert te snel om te denken dat alles vooraf te plannen is. Ten derde: investeer in relaties. Met overheden. Met Brussel. Met relevante maatschappelijke spelers. En ten vierde: durf als leider zichtbaar te zijn. Leg uit wat geopolitieke ontwikkelingen betekenen voor jouw onderneming en voor de samenleving. De internationale omgeving wordt ruwer, harder en minder voorspelbaar. Dat vraagt om leiders die zich niet laten verlammen door onzekerheid, maar bereid zijn zich erin te verdiepen, scenario’s te doordenken en waar nodig te improviseren. Dat is uiteindelijk de opdracht voor iedere board.’
Reageren? Mail ons op redactie@scopebusinessmedia.nl
Dit interview is gepubliceerd in Management Scope 10 2026.
Dit artikel is voor het laatst aangepast op 17-11-2026