Technologie hoort onderwerp van gesprek te zijn, geen voldongen feit
De digital age biedt ongekende mogelijkheden op het gebied van snelheid en efficiëntie. Ai belooft processen te optimaliseren en fouten te minimaliseren. Dat zijn voordelen die geen enkele bestuurder of toezichthouder in het bedrijfsleven kan of mag negeren. Tegelijkertijd groeit her en der het ethisch ongemak. Want wat gebeurt er als we ‘de techniek’ ongebreideld haar gang laten gaan? Dreigt dan een race to the bottom, waarin alles wat kan ook gebeurt, zolang het legaal en winstgevend is? Achter de ongekende mogelijkheden van de algoritmen doemt een fundamentele ethische vraag op: als de techniek vrijwel onbeperkte mogelijkheden biedt, waar leggen wij als bestuurders, commissarissen, leiders dan zélf de grens?
Algoritmen kijken achteruit
Een boardroom moet goed beseffen dat techniek niet de oplossing voor alle uitdagingen is. De meeste ai-toepassingen zijn bij uitstek goed in het herkennen en reproduceren van bestaande patronen. Dat is ook precies waar de kracht ervan ligt: het analyseren van enorme hoeveelheden data en het destilleren van wat in het verleden succesvol was. Het resultaat is een steeds geslepener versie van eerdere successen. Meer efficiëntie, meer voorspelbaarheid, meer best practices. Maar iets als ‘innovatie’ ontstaat zelden uit voorspelbaarheid. Vernieuwing vraagt juist om het doorbreken van patronen, om het durven maken van fouten en om het bevragen van wat vanzelfsprekend lijkt. Algoritmen kijken achteruit. Dat roept een ongemakkelijke spanning op: al decennialang waarschuwen we dat ‘resultaten uit het verleden geen garantie bieden voor de toekomst’ – en toch laten we diezelfde toekomst steeds vaker sturen door systemen die op het verleden zijn gebaseerd.
Fouten en risico’s
Goed ondernemerschap veronderstelt risico’s nemen en fouten durven maken. Het oude adagium always make new mistakes lijkt misschien uit de mode, maar is niet minder actueel. Niet alleen bestuurders, ook commissarissen en andere toezichthouders spelen hierin een cruciale rol. Hun taak is niet om risico’s uit te bannen, maar om te zorgen voor een lerende organisatie met een expliciete en gedragen risk appetite. Welke risico’s zijn acceptabel? Welke niet? En hoe creëren we ruimte om te experimenteren zonder roekeloos te worden?
De regels... And beyond
Ethiek begint niet bij wet- en regelgeving, protocollen of compliance-afdelingen. Ze begint bij het moment waarop iets ‘niet goed voelt’ – bij de beroemde ‘steen in de maag’. In de digital age dreigt dat morele kompas steeds vaker overstemd te worden. Technologie is ontworpen voor gemak, snelheid en comfort. Juist daardoor wordt het lastiger om stil te staan bij de vraag of we iets wel zouden moeten willen – zelfs als het technisch mogelijk is en zelfs als het binnen de regels valt. Goede bestuurders stellen zichzelf daarom niet alleen de vraag: wat zijn de regels en hoe houd ik me daaraan? De wezenlijkere vervolgvraag is: wat is hier de juiste keuze?
Kijk naar jezelf, niet naar een ander
Een veelgehoorde (vervolg)vraag in boardrooms is: wat doen anderen? Of concreter: hoe ver gaan onze concurrenten binnen de regels? Maar dat is uiteindelijk de verkeerde vraag. Ethiek laat zich niet uitbesteden aan de markt. Dat anderen onethisch handelen, ontslaat niemand van de eigen verantwoordelijkheid. Sterker nog: een scherp afgesteld ethisch kompas kan juist een onderscheidend vermogen zijn. Consumenten, werknemers en investeerders hechten steeds meer waarde aan organisaties die niet alleen winst nastreven, maar ook verantwoordelijkheid nemen.
Het in dit magazine door filosoof/ethicus Roos Slegers aangehaalde voorbeeld van de ai-chatbot Grok van techmiljardair Elon Musk (zie: ‘Kritisch leren denken in een door ai gladgestreken wereld’ op pagina 18) illustreert dit scherp. Grok kon zonder noemenswaardige technische beperkingen seksueel getinte deepfakes van bestaande personen genereren – en deed dat ook op grote schaal. De vraag was niet of het kon, maar of het wenselijk was. Het maatschappelijke antwoord bleek uiteindelijk: nee, dat is het niet. Na een storm van kritiek besloot Musk dan ook maatregelen te nemen tegen zijn eigen chatbot. Dit voorbeeld laat enerzijds zien dat er gelukkig nog ethische grenzen zijn. Anderzijds laat het ook zien dat die grenzen door techniek makkelijk kunnen worden overschreden. Het is dus aan individuen, aan gebruikers, om de grens te stellen.
Ongemak als kompas
Wat moet een boardroom met dit ethische ongemak? Wat doe je als een nieuwe digitale technologie legaal en winstgevend is, maar moreel schuurt? Het antwoord ligt in ‘cultuur’. In een cultuur waarin mensen zich veilig voelen om te zeggen: ‘Dit voelt niet goed’ of ‘Is dat echt wat we moeten willen?’
Ongemak is geen zwakte, maar een signaal. Het is een lakmoesproef die aangeeft dat er iets op het spel staat dat niet in spreadsheets te vangen is. Het toelaten van ongemak vraagt om kwetsbaarheid en moed, zeker in een tijd waarin snelheid en entertainment worden beloond. Maar een boardroom zonder ruimte voor twijfel en tegenspraak verliest haar morele scherpte.
Ken de techniek
Een zinvolle ethische discussie over digitale technologie veronderstelt ook kennis. Bestuurders en toezichthouders hoeven geen programmeurs te zijn, maar moeten wel begrijpen hoe technologie werkt en waar de kansen en risico’s liggen. Wie een GenAI-tool wil inzetten, moet weten wat die tool kan, maar ook wat hij niet kan – en welke biases erin besloten liggen. Zonder die kennis wordt ethiek een abstract gesprek, losgezongen van de praktijk. In een toezichthoudende rol betekent dit: de juiste vragen stellen, je laten informeren en openstaan voor wat technologie daadwerkelijk doet in de organisatie.
Neem de intergenerationele dialoog serieus
De ethische discussie over technologie wordt mede gevoed door intergenerationele verschillen. Jongere generaties zijn vaak de early adopters van nieuwe technologieën, maar stellen regelmatig ook als eersten vragen over grenzen. Zij eisen offline tijd op (onbereikbaar met vakantie), ontwikkelen nieuwe vormen van etiquette (Snapchat) en maken afspraken over bereikbaarheid en gebruik. Bij elke technologische golf ontstaan nieuwe sociale contracten. WhatsApp-etiquette, hybride werken, permanente beschikbaarheid – het zijn geen technische, maar sociale vragen. Misschien zijn de early adopters ook wel de early rule setters. Door die dialoog serieus te nemen, ook in de boardroom, blijft technologie onderwerp van gesprek in plaats van een voldongen feit.
Toon lef, omarm imperfectie
Filosoof en ethicus Roos Slegers merkte terecht op dat in een door ai gladgestreken wereld moed, frictie en kritisch denken onder druk kunnen komen te staan. Juist deze waarden zijn echter essentieel voor duurzame innovatie en succesvol ondernemerschap. Zonder tegenspraak, twijfel en ongemak immers geen creativiteit. De uitdaging van de digital age is vanuit dat perspectief niet zozeer een technische, maar een morele kwestie. Ze vraagt of we bereid zijn frictie toe te laten in een wereld die alles wil gladstrijken. Technologie kan ons veel bieden, maar zij kan ons niet ontslaan van de verantwoordelijkheid om zelf te blijven denken. Bestuurders en toezichthouders die durven vertragen, een nachtje slapen over een besluit en ruimte maken voor twijfel en tegenspraak – uiteindelijk zullen zij het verschil maken. Juist daarom: toon lef, omarm imperfectie, creëer ruimte voor kritiek en zoek het ongemak.
Reageren? Mail ons op redactie@scopebusinessmedia.nl
Dit essay is gepubliceerd in Management Scope 02 2026.