‘Toezicht gaat juist over vooruitkijken’

‘Toezicht gaat juist over vooruitkijken’
Wat betekent de opkomst van ai voor de rol van commissarissen? Hoe houd je toezicht op een technologie die zich sneller ontwikkelt dan organisaties kunnen bijbenen? En welke lessen zijn te trekken uit cyberaanvallen en eerdere digitale revoluties? Toezichthouders Isabel Moll-Kranenburg en Medy van der Laan over anticiperen op wat komen gaat en de confronterende vragen die erbij horen: ‘Hoe dicht zit je eigenlijk tegen overbodigheid aan?’

Hilde van der Baan en Gijs Linse van A&O Shearman ontvangen hun gasten dit keer ‘thuis’, op het kantoor van A&O Shearman in Amsterdam-Zuid, in het kader van de serie Ondernemen in het digitale tijdperk. Isabel Moll- Kranenburg is commissaris bij zorgverzekeraar Coöperatie Menzis en had tot voor kort zitting in de rvc van telecommunicatiebedrijf Odido, een functie die ze neerlegde nadat ze werd benoemd tot nieuwe ceo van ICT-dienstverlener SLTN Group. Medy van der Laan is commissaris bij Royal Schiphol Group en voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken. Hun boodschap: commissarissen hoeven geen techneuten te zijn, maar kunnen zich onwetendheid niet langer permitteren. Van der Laan: ‘Je hoeft niet overal specialist in te zijn, maar je moet wel begrijpen wat er speelt.’ Moll-Kranenburg: ‘Natuurlijk hebben bestuurders andere verantwoordelijkheden dan commissarissen. Zij staan in de keuken; zij moeten koken. Maar commissarissen kunnen wel richting geven door vragen te stellen en kennis in te brengen.’ 

We zagen onlangs opnieuw voorbeelden van cyberincidenten, van Albert Heijn tot aanvallen op supermarkten in Frankrijk. Wat doet dat met jullie blik als commissaris?
Moll-Kranenburg:
‘Dit soort incidenten maakt opnieuw duidelijk dat de dreiging permanent aanwezig is. De vraag is niet óf je er als organisatie mee geconfronteerd wordt, maar wanneer. Cybercriminaliteit is inmiddels een volwassen businessmodel geworden. Ransomware-as-a-service bestaat gewoon. Dankzij ai wordt het bovendien steeds makkelijker voor kwaadwillenden om systemen binnen te dringen. De mens is en blijft daarbij de zwakste schakel. Dat zagen we ook bij het incident bij Odido, dat onder meer via social engineering tot stand kwam: hackers die net deden alsof ze van de helpdesk waren. De les is dat iedereen een potentieel doelwit is: medewerkers, leveranciers en klanten.’

Je noemt het incident bij Odido, een organisatie waar jij tot voor kort in de rvc zat. Wat betekent zo’n gebeurtenis voor de rol van de raad van commissarissen?
Moll-Kranenburg:
‘Op zo’n moment kijk je uiteraard mee met de directie naar wat er gebeurt en hoe de schade zo snel mogelijk beperkt kan worden. Toen het incident plaatsvond, werd onmiddellijk een directe lijn met de raad van commissarissen gelegd. Wat wij vooral deden, was ondersteunen en vragen stellen. Hebben jullie overal aan gedacht? Welke scenario's liggen er op tafel? Welke afwegingen maken jullie? We hebben niet voorgeschreven hoe het volgens ons moest, we hielpen het bestuur om de juiste vragen te beantwoorden.
Het was een hectische periode, met veel emoties. Ik heb veel verdriet gezien. Maar je stroopt samen de mouwen op. Odido heeft daarnaast externe adviseurs ingehuurd, want juist onder grote druk is het verstandig om expertise van buiten naar binnen te halen om ons te laten adviseren en alle keuzes te laten beoordelen en objectiveren. Ook speelde de vraag of er losgeld betaald moest worden. Dat is altijd een enorme afweging. Uiteindelijk hebben we ervoor gekozen om niet te betalen. Je weet immers nooit of betaling daadwerkelijk een oplossing biedt. Bovendien financier je daarmee organisaties die vervolgens weer nieuwe slachtoffers maken.’

Zijn dit soort incidenten aanleiding om direct contact op te nemen met de organisaties waar je toezicht houdt?
Van der Laan:
‘Eigenlijk niet. Dat klinkt misschien verrassend, maar bij de organisaties waaraan ik verbonden ben, staat cyberveiligheid al hoog op de agenda. Bij Schiphol of binnen de bancaire sector zijn cyberaanvallen dagelijkse realiteit. Banken worden voortdurend aangevallen. Daar hoeft niemand nog overtuigd te worden van het belang van cybersecurity. Sterker nog: daar houden ze mij scherp. Ik doe mee aan oefeningen en krijg bijvoorbeeld regelmatig testmails om te kijken of ik wel alert blijf. Ook binnen Schiphol besteden we veel aandacht aan training. Recent hadden we nog een cybersecuritysessie met de raad van commissarissen. Betekent dat dat je nooit slachtoffer wordt? Natuurlijk niet. Dat risico blijft bestaan. Maar alles is erop gericht die kans zo klein mogelijk te maken.’
Moll-Kranenburg: ‘Het verrast me toch wel, hoe vaak de basiskennis en vooral maatregelen nog tekortschieten, in alle gelederen van de organisatie. Mensen klikken nog steeds op verdachte links. Wachtwoorden zijn soms verbazingwekkend simpel. Welkom123 komt nog zo vaak voor, of 123456 – zoals onlangs bleek bij de hack in het Deense bevolkingsregister. Medewerkers vertrouwen nog steeds iedereen die vriendelijk en resoluut klinkt aan de telefoon. De grootste kwetsbaarheid zit niet in de technologie, maar tussen de stoel en het scherm. Daarom moet je medewerkers blijven trainen, inclusief de leden van een rvb of rvc.’

Cyberdreigingen zijn één kant van het verhaal. Tegelijkertijd ontwikkelen technologie en ai zich razendsnel. Hoe blijf je als commissaris voldoende geïnformeerd?
Moll-Kranenburg:
‘Ik probeer voortdurend bij te leren. Ik lees veel, volg experts, luister naar podcasts en besteed ook aandacht aan ontwikkelingen op de kapitaalmarkten. Juist daar zie je vaak waar vertrouwen in de toekomst wordt gecreëerd. Welke bedrijven krijgen de waardering van beleggers? Dat zijn voor mij belangrijke signalen. Je moet jezelf blijven ontwikkelen en kennis updaten.’
Van der Laan: ‘Toen ai echt doorbrak, besloot ik vrijwel ieder symposium en iedere bijeenkomst over het onderwerp te bezoeken. Ik wilde begrijpen wat de technologie kan, maar ook wat de maatschappelijke consequenties zouden zijn. Want dat maatschappelijke deel is wat ik in mijn rol extra belangrijk en interessant vind. Ai gaat niet alleen over efficiency: het gaat over de toekomst van arbeid, over kennis, over besluitvorming, over macht. Ai brengt fundamentele vragen met zich mee. Wat betekent het voor banen? Voor markten? Voor organisaties? Voor de manier waarop mensen werken? Dat zijn uiteindelijk ook toezichtsvragen.’

Wat vraagt dat van commissarissen?
Van der Laan:
‘Commissarissen moeten vooral de langetermijnimpact begrijpen. Een commissaris kijkt wat mij betreft niet alleen naar de operationele toepassing van ai, maar ook naar de vraag hoe een sector kan veranderen. Wat gebeurt er met jouw product? Met jouw klanten? Met je concurrentiepositie? Daar moet je op anticiperen. Ik gebruik daarvoor graag de term “tijdig wenden”. Je wilt niet te vroeg bewegen, maar ook niet te laat. De uitdaging is om dat omslagpunt te herkennen.’
Moll-Kranenburg: ‘Voor commissarissen betekent dit dat je andere vragen moet stellen dan vroeger. Hoe gaan we met deze ontwikkeling om en doen we dit verantwoord? Zijn we voldoende voorbereid? Hebben we de juiste maatregelen genomen? Weten we wat we doen als het misgaat? Hoe snel kun je herstellen?’
Van der Laan: ‘Als je werkt met bestuurders die overtuigd zijn van de noodzaak van verandering, is toezicht relatief eenvoudig. Lastiger wordt het als leiders in de executive board twijfelen of de ontwikkelingen onderschatten. Dan moet je als commissaris eerst zelf voldoende begrip hebben van wat er gebeurt. En dat bespreken binnen de raad van commissarissen. Zonder gezamenlijk beeld wordt het vrijwel onmogelijk om richting te geven.’
Moll-Kranenburg: ‘Het belangrijkste is dat je als raad eerst op één lijn komt. Vaak ontbreekt de kennis om direct diepgaand over dit soort onderwerpen te kunnen spreken. Dat vraagt tijd.’

Hebben commissarissen die tijd eigenlijk wel?
Van der Laan:
‘Vaak meer dan we denken. De concurrent worstelt meestal met dezelfde vragen. Bovendien verschilt het sterk per sector. Een industriële onderneming heeft andere uitdagingen dan een dienstverlener. Niet ieder bedrijf hoeft hysterisch achter iedere ai-toepassing aan te rennen. De relevante vraag is: wat betekent deze ontwikkeling voor óns bedrijf? Waar liggen de kansen? Waar zitten de kwetsbaarheden? Dat is maatwerk.’
Moll-Kranenburg: ‘Toezicht gaat niet alleen over terugkijken. Juist vooruitkijken is essentieel. Waar willen we over drie tot vijf jaar staan? Hebben we de juiste mensen aan boord? Beschikken bestuur en topmanagement over de capaciteiten die nodig zijn? Ai raakt alles. Je businessmodel, je operatie, je klantcontact, je personeelsbeleid. Dan moet je ervoor zorgen dat niet alleen de cio of cto het begrijpt. Het hoort thuis bij alle leiders binnen een organisatie.’

Wat kunnen raden van commissarissen concreet doen om gezamenlijk meer kennis op te bouwen?
Van der Laan:
‘Werkbezoeken zijn ontzettend waardevol. Het liefst ook internationaal. Mensen komen vaak terug met nieuwe inzichten en andere perspectieven. Daarnaast moet je simpelweg investeren in je eigen ontwikkeling. Je hoeft niet overal specialist in te zijn, maar je moet wel begrijpen wat er speelt. Zelf laat ik me regelmatig bijpraten door specialisten binnen organisaties. Niet alleen door de technische experts, maar juist ook door mensen die strategisch naar technologie kijken.’

Hebben raden van commissarissen zelf technologie-experts nodig?
Moll-Kranenburg:
‘We moeten inderdaad zelf ook een goede basis hebben. Die is er nog niet altijd. Om zelf kennis op te bouwen en een gezamenlijk beeld te krijgen, is het belangrijk de rvc en rvb bewust met elkaar in gesprek te brengen. Laat bijvoorbeeld een ceo samen met een cfo of cio één strategisch thema uitwerken en leg dit voor ter bespreking en discussie aan de rvc. Dan zie je of en hoe snel mensen leren van elkaar en waar kennislacunes zitten. Dus trek samen op. Ga als rvb en rvc samen de hei op. Juist buiten de dagelijkse hectiek ontstaan de beste gesprekken.
Natuurlijk hebben bestuurders andere verantwoordelijkheden dan commissarissen. Zij staan in de keuken; zij moeten koken. Maar commissarissen kunnen wel richting geven door vragen te stellen en kennis in te brengen. Verder ben ik ook een groot voorstander van werkbezoeken. Veel bestuurders en commissarissen realiseren zich onvoldoende wat er vandaag al mogelijk is. Op het moment dat je universiteiten bezoekt, innovatiecentra of technologiebedrijven als Google, Microsoft of Anthropic, zie je ineens een wereld die veel verder is dan je dacht.'
Van der Laan: ‘Ik vind het naast het ontwikkelen van een gedeeld beeld, heel belangrijk dat organisaties zelf sterke mensen aantrekken. Visionairs. Mensen die technologisch begrijpen wat er mogelijk is én welke strategische keuzes daaruit voortvloeien. Dan heb je het niet meer over technologie op zich, maar over ondernemerschap.’

En wie moet daarvoor het initiatief nemen: de rvb of de rvc?
Van der Laan:
‘Idealiter neemt de raad van bestuur hierin het voortouw. Maar soms gebeurt dat niet. Dan is het aan de raad van commissarissen om de discussie aan te zwengelen. Dat kan soms ongemakkelijk worden. Zeker wanneer je het gesprek voert over de strategische impact van ai. Dan gaat het niet meer over technologie, maar over de vraag of het bedrijf zichzelf opnieuw moet uitvinden.’

Dat raakt aan een fundamentelere vraag: moeten organisaties zichzelf inderdaad opnieuw uitvinden?
Moll-Kranenburg:
‘Dat is precies de vraag die je regelmatig moet durven stellen. Waarom bestaan wij eigenlijk? Wat voegen wij toe voor onze klanten? Welke processen zijn essentieel? Stel dat je vandaag opnieuw zou mogen beginnen: hoe zou je de organisatie dan inrichten? Welk deel zou je automatiseren? Wat zou ai overnemen? En welke rol blijft voor mensen over? Als je de huidige situatie naast die ideale situatie legt, ontstaat vaak een heel interessant gesprek. Juist daar zit de strategische waarde.’
Van der Laan: ‘Een confronterende vervolgvraag is: hoe dicht zit je eigenlijk bij overbodigheid? Sommige organisaties zullen minder geraakt worden dan andere. Een loodgieter moet uiteindelijk nog steeds met zijn waterpomptang naar een huis rijden. Maar veel andere sectoren krijgen te maken met fundamentele verschuivingen. Ai kan bijvoorbeeld de relatie tussen consument en merk veranderen. Als ai straks bepaalt welk product het beste past bij de voorkeuren van een klant, wat betekent dat dan voor de kracht van je merk? Dat soort ontwikkelingen moet je als commissaris proberen te doorgronden.’

Zijn er lessen te trekken uit eerdere digitale revoluties?
Moll-Kranenburg:
‘Jazeker. Kijk bijvoorbeeld naar de coronaperiode. Plotseling konden we overal vandaan werken. We kregen fantastische digitale hulpmiddelen. Maar uiteindelijk veranderde de cultuur veel minder dan verwacht. Dat heeft mij geleerd dat technologie nooit het belangrijkste onderdeel van verandering is. De grootste uitdaging zit altijd bij de mensen en het meenemen van de organisatie en het verwerken van deze verandering in je processen. Als je de menselijke kant onderschat, mislukt een groot deel van de transformatie.’
Van der Laan: ‘Ik herinner me nog goed de komst van internet binnen de overheid. Toen ik in de jaren ’90 op het ministerie van Binnenlandse Zaken werkte, was er volop discussie over de vraag of ambtenaren überhaupt toegang mochten krijgen tot internet. Vervolgens kwam de discussie over e-mail, waar papieren brieven de norm waren. Wat was de formele status van een e-mail met externen? Hoe leg je verantwoordelijkheid vast? Dat zijn in wezen governancevraagstukken. Precies dezelfde vragen komen nu terug bij ai. Wat is de status van output van een ai-agent? Waar ligt verantwoordelijkheid? Wie is aansprakelijk? Nieuwe technologie verandert niet alleen processen, maar ook de governance.’

Wat is dan de belangrijkste les voor commissarissen?
Van der Laan:
‘Neem het zeer serieus. Onderschat het niet. Maar wees er ook niet bang voor. Je moet ermee aan de slag. Ambitie gecombineerd met gezonde bezorgdheid lijkt mij de juiste houding. Wat je vooral moet voorkomen, is een gepolariseerd debat waarin mensen vóór of tegen ai zijn. Dat helpt niemand verder.’
Moll-Kranenburg: ‘Inderdaad. We zien vaak hetzelfde patroon. Er ontstaat een nieuwe ontwikkeling, vervolgens ontstaan kampen van voor- en tegenstanders, en pas daarna gaan organisaties echt nadenken over de toepassing. Ai is daarvoor te belangrijk. Het raakt strategie, processen, werk en businessmodellen. Organisaties moeten stap voor stap ervaring opdoen. Begin klein, leer, evalueer en pas je governance daarop aan. Governance ontwerpen voor toepassingen die je nog niet gebruikt, heeft weinig zin.’
Van der Laan: ‘Je moet durven beginnen.’
Moll-Kranenburg: ‘En je moet bereid zijn fouten met elkaar te delen. Uiteindelijk leer je daar het snelst van.’
Van der Laan: ‘Gebruik bezorgdheid niet als rem, maar als instrument om het beter te doen.’

Reageren? Mail ons op redactie@scopebusinessmedia.nl

Dit interview is gepubliceerd in Management Scope 10 2026.

Dit artikel is voor het laatst aangepast op 17-11-2026

facebook

ManagementScope.nl gebruikt cookies

Voorkeuren

Basis

Basis cookies:
Scope Business Media anonimiseert de data van personen die op de site terechtkomen. Hierdoor heeft managementscope.nl nauwelijks persoonlijke data van onze websitebezoekers in beheer en mogen wij selecte datapunten verzamelen die geenszins aan u als persoon te koppelen vallen. Onder noodzakelijke cookies vallen alle datapunten die Scope Business Media gerechtigd is om te plaatsen zonder expliciete toestemming van de bezoeker. Dit betreft enkel volledig geanonimiseerde data die noodzakelijk is voor het functioneren van de site.

Compleet (aanbevolen)

Overige cookies, bij het kiezen voor ‘compleet’:
Onder de noemer ‘Overige cookies’ vallen cookies waarvoor wij expliciet toestemming van u nodig hebben. Hieronder vallen bijvoorbeeld onze marketing cookies die wij tevens volledig anonimiseren. Deze cookies zijn echter wel essentieel voor Scope Business Media, om ervoor te zorgen dat managementscope.nl kan blijven voortbestaan als site.

Cookie- en privacyverklaring